Toespraak bij de opening van de drie Walcheren-exposities - zomer 2007 van het Chagall Comité Zeeland - op zondagmiddag 1 juli 2007 in de Wandelkerk te Middelburg.

Expositielocaties:
Wandelkerk, in de voet van de Lange Jan te Middelburg
Synagoge van Middelburg (ingang Herenstraat 14)
Boerderij de Osseberg (Singelweg 11 bij Sint Laurens)

Deze toespraak vormt de verbindingsschakel tussen de rede die Marc Chagall heeft uitgesproken bij de installatie van de twaalf gebrandschilderde ramen in de Synagoge van het Hadassah-universiteitsziekenhuis-complex (bij Jerusalem) en de werken op de drie expositielocaties.

c h a g a l l
Kan dat, als kunstenaar werken aan de "Vriendschap & Vrede met alle volken"? Geboren in een land waar de tsaar de jodenhaat kon oproepen als het hem van pas kwam en Joden rechteloos waren, opgegroeid temidden van oorlogen en godsdiensttwisten. Waar de Russische revolutie geen vrijheid & gelijkheid bracht, maar Chagall zwaarder geleden heeft dan ergens beschreven staat. Tot het bittere eind. Werkelijk tot het uiterste.

h a d a s s a h
Het Hadassah-ziekenhuiscomplex, twee jaar geleden nog genomineerd voor de Nobelprijs voor de vrede. Waar een zieke vrouw in burka door dezelfde deur binnenkomt als een zieke orthodoxe Jood met pijpe-krullen. Een plek waar Moslim, Jood, Jordaniër, Israëliër, Libanees, West-Europeaan samenwerken: waar keppeltje, hoofddoekje en kaaskop in hetzelfde team zitten.

v r e d e
Wat staat de vrede in de weg als je het Sjalom van de Jood hoort, het Pacem van de Rooms-Katholiek, het dagelijkse vredesgebed van de Moslim, de wekelijkse zegenbede van de Protestant, of een wortel van het wereld-humanisme?
Meent men dan niet wat men zegt?
Weet men dan niet wat men zegt?
Chagall komt drie grote barriéres tegen:

w a n d e l k e r k
Wat in woorden beleden wordt en ergens heel diep in ons mensen uit Europese en Middellandse-zee kulturen verankerd ligt, blijken dode formules door gebrek aan beelden, gebrek aan verbeelding van dat diep gewortelde.
Sinds zijn terugkeer na de tweede wereldoorlog uit Amerika rekende Chagall dit tot een van zijn belangrijkste taken: in beelden oproepen wat die eeuwenoude kulturen voor wezenlijks, diep in ons, hebben gelegd.
In de 36 litho's hier aan de voet van de Lange Jan ziet u hem hieraan werken, hiermee worstelen, hieraan vreugde beleven.

s y n a g o g e
De tweede barriére ervoer Chagall in de heersende mode-filosofie van die dagen, zoals onder andere verwoord door de populaire existentialist Jean Paul Sartre in uitspraken als: Ik ben mijn eigen baas. Als ieder dit waar maakt ontvalt elke bestaansgrond tot vrede. Vrede wordt een keuzevrijheid.
Dat deed Chagall teruggrijpen naar de Mozes waar hij naar vernoemd is: die Mozes die op beide benen staat omdat hij Gods Woorden op de twee stenen tafels met beide handen aangreep, omarmde, uitdroeg.
Neem de tijd om zo de litho's in de Synagoge op u in te laten werken. Pak er rustig een stoel bij: het is er geen museum.

b o e r d e r i j d e o s s e b e r g
De derde barriére: het gebrek bij menigeen aan de behoefte om bij zichzelf te rade te gaan en met zichzelf niet langer genoegen te nemen. Alleen dan en alleen daar vind je de bron tot vrede. Proeft u hier iets van Chagalls band en zielsverwantschap met mensen als Dag Hammerskjøld?
Zie kalm om je heen en merk op hoe mensen bezig zijn met geld, status, macht, uiterlijke zaken. Hoe men de ander te oud vindt om nog te veranderen en dat als excuus hanteert om zelf oppervlakkig verder te kunnen parasiteren. Waar leef je nog voor, wat is je bestaansrecht als je jezelf niet langer onder de loupe neemt en(zo gelouterd) de ander tegemoet treedt?
Ga naar Boerderij de Osseberg, zie hoe Chagall zichzelf onophoudelijk de maat neemt en, net zoals Rembrandt, in zelfportretten zichzelf bij de keel grijpt. Op een aangrijpende manier vind je daar het werk in de Wandelkerk en de Synagoge voortgezet en afgerond. Een uur durende dvd maakt het nog toegankelijker.

b e s l u i t
Zoals het Hadassah-ziekenhuis een stukje Psalm 87 is, kan zo Middelburg, of zelfs Walcheren, of misschien nog sterker: heel Zeeland ... een stukje Mokum worden? Dat kan dus. Daar wil het Chagall Comitee Zeeland zich voor inzetten.

Amsterdam,
Middelburg
1 juli 2007
Pieter
Zuidema