CHAGALL IN BENNEKOM

eindverslag van de expositie

1.1  AANLEIDING  EN  DOEL  VAN  DE  EXPOSITIES
In 1957 -vijftig jaren geleden- is de RK-kerk te Bennekom gereed gekomen en ingewijd. Aanleiding voor de parochie om dit groots te vieren. En daarbij de gelegenheid aan te grijpen om blijk te geven hoe deze gemeenschap open wil staan voor heel Bennekom. De jubileumcommissie had als opdracht:
-Kijk niet alleen naar het verleden, maar ook naar de toekomst.
-Blijf niet binnen je eigen kring, maar stel de kerk open voor de hele Bennekomse gemeenschap.
-Naast feestelijkheden, ook bezinning.
De feestelijkheden begonnen met een parochiedag op 23 september en zouden worden afgesloten met een feest op 8 december .
Op basis van het jubileumthema "God dichtbij te vinden" werden bezinningsavonden gepland door Ben Piepers (tot 1 september 2007 pastor van de parochie). Een van de avonden zou gaan over "De kleur van God". Dat bracht Ben op het idee van een Chagall expositie. In een gesprek met een voorbereidingsgroep kwam hij met het voorstel voor twee exposities in deze drie-maanden-feestperiode:
de eerste aan het begin en de tweede aan het slot van de feestelijkheden. Voor Wuyt was zoiets compleet nieuw, maar -gelet op het doel- waarom ook niet. Men zag als doel van de exposities: zorgen dat alle Bennekommers met Chagalls originele werk in aanraking zouden kunnen komen; dus het onderstrepen van het 'open' karakter van het kerkgebouw.

1.2  DE 'WERKGROEP MARC CHAGALL BENNEKOM'
Er werd een werkgroep gevormd waarvan enkele leden geen binding (meer) hebben met de parochie.  Met het doel duidelijk voor ogen werd bij Wuyt in Amsterdam uitgezocht wat men in beide exposities wilde laten zien. De taken van de werkgroep werden onderling verdeeld en regelmatig werd op de maandagochtend alles met elkaar doorgesproken.  Ben Piepers hield zich bezig met de tentoonstellingslijn, de contacten met andere RK-kerken in de omgeving, de band met de cursus 'God dichtbij te vinden',  Roos Koch hield de artistieke lijn in het oog en zorgde voor verslaggeving en onderlinge afspraken,  Machteld Vos de Wael was eerstverantwoordelijk voor de publiciteit,  Elise Huybers zorgde voor de samenwerking met het onderwijsveld,  Nettie Oegema zorgde voor de afstemming met de parochie en de vrijwilligers.  De algehele coördinatie berustte bij voorzitter Leo van Broekhoven, tevens contactpersoon naar Wuyt toe.

1.3  HET SCHEPPEN VAN VOLDOENDE DRAAGVLAK
Hoe voorkom je dat zo'n project alleen een zaak blijft van de organisatoren. Hoe zorg je dat anderen zoveel mogelijk deelgenoot worden van zo'n omvangrijk gebeuren?  Allereerst door de eigen gemeenschap voldoende te mobiliseren: vrijwilligers vinden voor het vele werk dat verzet moet worden. Maar ook enthousiasme oproepen bij de omliggende parochies, de vele andere kerken in Bennekom, culturele instanties als bibliotheek en muziekschool, en daarbij zoeken wat de verwachtingspatronen zijn en hoe de werkgroep daar tijdig op in kan haken.  Voorts contacten leggen met scholen, de plaatselijke middenstand en de gemeente.  Een moeizaam proces vooral omdat het zo'n onbekend terrein is.  Een terrein waar Wuyt ook weinig in kan meedenken, omdat het zo situatie-gebonden en persoons-gebonden is.  Binnen de werkgroep was ieder hiermee bezig en bleek het een steeds terugkerend thema op de maandagochtendbijeenkomsten.

1.4  SAMENWERKING WERKGROEP EN WUYT
Wanneer enigszins mogelijk namen Willemien & Pieter Zuidema van Wuyt deel aan de maandagochtendbesprekingen om hun ervaringen met eerdere voorbereidingswerkgroepen door te  geven. Bij de voorbereiding komen ontzettend veel kleine problemen om de hoek kijken die je -bij een eerste keer-onderschat of zelfs over het hoofd ziet. De voorzitter zorgde dat de ervaringen en de professionele aanpak van Wuyt aansloot bij de vragen en behoeften in de werkgroep en emailtjes losten tussentijdse problemen op.  Bij de opening op 23 september had ieder het gevoel dat alles goed op de rails stond, door Leo verwoord met "We hebben er zin in".

2.1  TENTOONGESTELDE WERKEN
Tijdens hun bezoek aan de collectie WUYT in Amsterdam zochten de werkgroepleden uit wat men in Bennekom wilde laten zien. De grote kleurenlitho met de 'Verlegen Engel' De litho wilde men graag als 'tentoonstellingsbeeld' gaan gebruiken op affiches, flyers en in het programmaboekje. De kleurenlitho zelf zou gedurende beide exposities een prominente plaats krijgen in de expositieruimte: de enige litho die op beide exposities te zien was. Leo wist in Bennekom een drukker voor affiches en flyers, en zo is deze litho beeldbepalend geworden voor 'Chagall in Bennekom'.
Voor de tweede expositie werd aansluiting gezocht bij het thema 'Vrouwen in de Bijbel', en bij Chagalls grafische werk kom je dan vanzelfsprekend terecht op zijn tweede Bijbelserie van 24 kleurenlitho's uit 1960. De eerste expositie moest niet alleen de religieuze kanten van Chagalls werk te belichten, maar de twaalf kleurenlitho's van de definitieve ontwerpen van de Hadassahramen mochten niet ontbreken. Het werd een keuze uit Chagalls vele
litho's die circus-artiesten tot uitgangspunt hebben, temeer daar de Parochiedag bij de opening op 23 september in het teken van het Circus zou staan.
onze bevinding:
een gevarieerd, per expositie niet te groot, maar heel aantrekkelijk aanbod aan lithografische werken van Marc Chagall.

2.2  OPENSTELLING VOOR PUBLIEK
Gedurende de expositieperiodes was de tentoonstelling gratis toegankelijk voor iedereen op de vrijdag van 10.00 tot 12.30 uur (vlakbij de kerk is dan de wekelijkse markt) en op de zaterdag en zondag van 14-17 uur. Gedurende deze openingstijden werd een 57-
minuten durende Chagall-dvd in een van de bijzalen vertoond.
Vijf vrijdagen, zes zaterdagen en zeven zondagen vormen in totaal achttien openstellingen. Om de openstelling mogelijk te maken waren veel gastvrouwen/heren nodig, die vooraf op een instructieavond de fijne kneepjes van het vak leerden en darbij gebruik konden maken van een door Wuyt samengesteld 'instructieboekje'.  Met enige regelmaat traden muzikanten uit Bennekom en omgeving op en zorgden zo voor een extra dimensie tijdens de expositie.
Buiten deze uren was de expositie toegankelijk rond de zondagse vieringen en voor groepen die zich daartoe vooraf hadden opgegeven, vrijwel steeds tezamen met een rondleiding.
onze bevinding:
voor twee exposities een redelijk aantal publieksopenstellingen, waarbij vooral de zondagmiddag en de zaterdagmiddag veel belangstellenden trok; de aansluiting op de vrijdagochtend-markt sloeg niet aan.  De gastvrouwen/heren hebben zich heel goed van hun taak gekweten, de bezoekers konden ongestoord genieten van al het werk van Chagall.  De muzikale bijdragen waren steeds een verrijking van het tentoonstellingsgebeuren.

2.3  ONDERSTEUNEND MATERIAAL
AFFICHES -45cm hoog en 32 cm breed- in Bennekom gemaakt en verspreid in een oplaag van 50. waren te zien in étalages van winkels, vitrines van openbare ruimtes en achter de ramen van woonhuizen
FLYERS -vierkant, 15 x 15 cm- eveneens in Bennekom gemaakt en verspreid in een oplage van 2000 werden overal verspreid en waren vooral te verkrijgen in openbare ruimtes en kerken. Aan de voorzijde een verkleinde afbeelding van 'de verlegen engel', op de achterkant allerlei informatie over de beide exposities en over de activiteiten eromheen. De flyers waren ook electronisch beschikbaar.
PROGRAMMABOEKJES - 32cm hoog bij 42,5 cm breed, in drieen opgevouwen tot 32 x13 cm- in een oplaag van twee duizend exemplaren, die de tentoonstellingbezoekers bij binnenkomst werd aangereikt.  Twee voorkanten
-een met een (door ons uitgekozen) foto van Chagall en een met een foto van onze kerk- elk met het thema van de expositie, de openstellingstijden en andere vaste informatie. Eén achterkant met een datumoverzicht van alle
activiteiten rondom de expositie.  Drie binnenkanten met enige informatie over het tentoongestelde werk.
INFORMATIEPAPERS -op A4-formaat- voor de diverse activiteiten, zoals het cursusaanbod en de diverse voordrachten, meestal in een oplage van honderd exemplaren... er kon altijd bijgedrukt worden.
onze bevinding:
De flyers vlogen de deur uit en waren na het begin van de tweede expositie niet meer voorradig, de affiches sprongen wat minder in het oog, misschien ook door de zachte turqoise tinten. Van de programmaboekjes bleven er zo'n honderd over, tekst en opmaak voldeden prima.  Het ondersteunend materiaal voldeed uitstekend al was het soms wat rommelig en onoverzichtelijk.

3.1  OPENING  OP  DE  PAROCHIEDAG
Een wat informele opening op 23 september 2007, de zondag waarop de parochie het vijftig jarig bestaan vierde rond het thema CIRCUS. Voor het eerst zag men al het moois dat tentoongesteld was temidden van de viering, gevolgd door een wervelende opeenvolging van eigen circus-
acts. Eigenlijk de mooist denkbare opening van een expositie temidden van die feestvierende menigte. De organisatie van de dag verliep zo ontspannen en vlekkeloos, dat het afstraalde op al het moois van Chagall.
onze bevinding:
Chagall had het niet beter kunnen treffen, dit is precies waarvoor hij zijn kunst bedoeld heeft.

3.2  DE INSTAPRONDLEIDINGEN
In totaal 32 instaprondleidingen werden verzorgd door Wuyt gedurende de openstellingstijden van de exposities. De duur varieerde van een klein half uur tot drie kwartier. Het was de gastvrouwen en gastheren al snel duidelijk dat rond de aanvangstijden van de instaprondleidingen veel meer mensen binnenkwamen.  Bij meer dan vijftien belangstellenden wordt de groep te groot om nog langs de werken te kunnen lopen en kreeg de rondleiding het karakter van een inleiding tot het kijken naar de werken op deze expositie. Dan vormde zich een groep mensen (soms meer dan vijftig) die in een hoek van de kerk plaats nam, waardoor het vrijblijvende karakter van een 'instaprondleiding' veranderde in het luisteren naar een voordracht.  Achteraf werd druk gebruik gemaakt om eigen vragen beantwoord te krijgen.
onze bevinding:
De instaprondleidingen voorzagen in een grote behoefte en werkten voor velen als een 'eye-opener' om zelf verder te kunnen genieten van de tentoongestelde werken.

3.3  DE GROEPSRONDLEIDINGEN
36 schoolgroepen, voornamelijk uit de hoogste groepen van de Basisschool, ontvingen een rondleiding waarbij de leerlingen eerst in groepjes van twee enkele schriftelijke opdrachten uitwerkten en daarna iets over Chagall te horen kregen en gedemonstreerd werd hoe Chagall tewerk gaat. De opdrachten werden door WUYT in Amsterdam bekeken en daarna ontving elke leerling zijn werk terug in een eigen envelop, tezamen met wat kleurenafbeeldingen van werk van Chagall. In veel klassen ging men zelf verder met het maken van een Chagall, zodat het tentoonstellingsbezoek geen geďsoleerde gebeurtenis werd. Jongere kinderen ontvingen geen schriftelijke opdrachten, doch gingen al kijkend zelf 'een Chagall maken', terwijl hen over Chagalls werk verteld werd. Door de punctuele voorbereiding van de Chagall-
werkgroep verliep alles probleemloos 'op rolletjes' en bleken de scholen erg ingenomen met deze besteding van de schooltijd.
5 groepen hebben gebruik gemaakt van de mogelijkheid van een eigen groepsrondleiding, soms een uur durend, soms een hele avond. De belangstelling sloeg vrijwel steeds om in een soort entoesiasme, zodra men zich geînspireerd voelde door de aanblik van het echte originele werk van Chagall en door de geboden toelichtingen op dit werk.
onze bevinding:
De 494 leerlingen hebben naar hun eigen beleving iets onvergetelijks mee gemaakt en de groeprondleidingen aan de volwassenen hebben aan hun doel beantwoord.  Het aantal schoolgroepen was erg groot, het aantal overige groepsrondleidingen lag evenwel beneden onze verwachtingen.

3.4  VIERINGEN  MET  CHAGALL
Gedurende de expositie vond elke viering plaats temidden van de getoonde werken, maar enkelekeren kregen de Chagalls er een duidelijk eigen plek, zoals op de openingszondag, of de keer de viering geheel in het teken stond van het bijbelverhaal en de kleurenlitho van "Juda & Tamar".  En natuurlijk de keer waarbij de kinderen zelf elk een Chagall maakten, die ingelijst achter glas een bewonderenswaardige kindertentoonstelling vormde; na afloop van de expositie namen de makers (en hun trotse ouders) de eigen kunstwerken mee naar huis.
onze bevinding:
De exposities hebben binnen de kerkelijke vieringen nooit storend gewerkt, maar juist optimaal gefunctioneerd en daarmee ook het feestelijke karakter van het '50-jarig bestaan' onderstreept.  De kinder-Chagalls bleken een doorslaand succes.

3.6  CURSUSSEN  MET  CHAGALL
In Bennekom worden de activiteiten van de katholieke en protestantse gemeenschappen als een gezamenlijk interreligieus aanbod jaarlijks in 'het groene boekje' gepresenteerd. Twee hiervan hielden nauw verband met de Chagall-exposities.  Allereerst was er het aanbod van de drie-
avonden-cursus "Chagalls werk begrijpen en ervan genieten", waarvoor de belangstelling zo groot was dat de cursus tweemaal gegeven moest worden en alsnog overtekend raakte.  Beide keren heeft de cursus zeker aan zijn doel beantwoord en raakte men wat meer thuis in de wereld van Chagall, een wereld waar men enkele maanden in ondergedompeld was.  Daarnaast was er
een aanbod van 5 bezinningsavonden "God dichtbij te vinden". Op twee avonden stond Chagall centraal. Tijdens de eerste expositie periode brachten Hans Koenen & Ben Piepers afwisselend hun intrepretatie van alle twaalf Hadassah-ramen over, ondersteund met dia's en temidden van de tentoongestelde originele litho's.  Tijdens de tweede expositie hield Pieter Zuidema een voordracht over de tentoongestelde tweede Bijbelserie van Chagall, waarin hij zijn toehoorders stapsgewijs met steeds een diepere betekenislaag van deze reeks in contact bracht.
onze bevinding:
De belangstelling -voor beide avondensteeds zo'n zeventig mensen- overtrof elke verwachting en de zorgvuldige voorbereiding wist men naar waarde te schatten.

3.7  TWEE  AFZONDERLIJKE  VOORDRACHTEN
Op 28 september is een avondvullende voordracht gehouden over Chagalls 12 Hadassah-ramen, waarvan de originele litho's van de definitieve voorstudies deel uitmaakten van de expositie.  De zaal bleek niet berekend op het aantal belangstellenden, wat leidde tot overmatige warmte en zuurstofgebrek.  Niettemin konden veel vragen waar mensen al lang mee rondliepen beantwoorcd worden en konden men iets ervaren van de religieuze lading van deze gebrandschilderde ramen en de artistieke prestatie die Chagall hiermee geleverd heeft.
Als afsluiting van de eerste expositie -op zondagmiddag 7 oktober- is de grote kleurenlitho "De verlegen Engel" helemaal ontleed in kleuren en vormen, waardoor men beter ging aanvoelen wat Chagall met zijn werk bij de beschouwer wil teweeg brengen.
onze bevinding:
Beide keren meer dan vijftig mensen was boven verwachting en de bevlogenheid van Chagalls werk sloeg over op de aanwezigen. De voordrachten fungeerden als goede aanvulling op de exposities.

3.8  DE  OFFICIËLE  OPENING
Onder grote belangstelling vond op zaterdagmiddag 17 november de opening plaats van de tweede expositie.  Mark Snitselaar bracht indrukwekkend mooie muziek ten gehore,  Rinie van Broekhoven droeg Chagalls gedicht "Si mon Soleil" voor, Pieter Zuidema gaf een toelichting bij de expositie en de waarnemend burgemeester Tineke Netelenbos kwam met een originele toespraak, alvorens met penseel en verf een Chagall inkleurend detentoonstelling officieel voor geopend te verklaren. Nu ze er toch was spelde ze een van de vrijwilligsters van de kerk een koninklijke onderscheiding op, waarna er getoast kon worden.
onze bevinding:
Alles was vooraf tot in de puntjes geregeld, de aandacht was groot, ieder was opgetogen en er heerste een ontspannen, oprecht blije sfeer.

3.9  DE OFFICIËLE  AFSLUITING
Op zondag 9 december vond de afsluiting van de expositie "Beeld van een vrouw" plaats. Voorgangers van verschillende kerken in Bennekom Tjitske Ferwerda, Jan Minnema, Menno Rougoor en Ben Piepers gaven een korte impressie van wat hen raakt in de kunst van Chagall.  Danseres Nicole van den Bent-Heij danste een improvisatie op Morgenstimmung uit de Peer Gynt Suite en celliste Luisa di Giacomo speelde kleurrijke muziek bij de kunst van Marc Chagall. Leo van Broekhoven als voorzitter zorgde voor alle ceremoniële taken, die bij zo'n afronding horen. Het blauwe Chagall-doek werd van de buitenmuur afgehaald, de enorme foto van Chagall werd opgerold en de werken konden worden ingepakt, nadat men op het goede resultaat het glas had geheven.

onze bevinding:
Een expositie die aan alle verwachtingen heeft voldaan, die steeds probleemloos geleid werd, waar twee duizend mensen op af gekomen zijn: een expositie die de openheid van deze kerkgemeenschap tot uitdrukking heeft gebracht en in Bennekom iets positiefs teweeg heeft gebracht.

4.1 BELANGSTELLING VOOR DE EXPOSITIES
Natuurlijk kan de belangstelling altijd groter, maar ruim twee duizend bezoekers was meer dan vooraf werd ingeschat. Dit komt niet door de aandacht die de media aan de exposities hebben geschonken, een ruimere bekendheid langs die weg veel meer Chagall-liefhebbers bereikt hebben. Vooral de eigen inzet middels flyers, plaatselijke contacten, interkerkelijke en regionale contacten hebben mensen op het spoor van de Chagall-exposities gezet.  Een deel is ook het rechtstreeks gevolg van de viering van het vijftig jarig bestaan van de parochie.  De belangstelling voor de instaprondleidingen was ongekend groot, terwijl van de groepsrondleidingen minder gebruik is gemaakt dan gewoonlijk.  Daar tegenover staat dat de deelname vanuit de basisscholen uit de omgeving (openbaar, katholiek en prot.christelijk) groot was.  De belangstelling en waardering voor de cursussen en de voordrachten hebben zeker bijgedragen tot het welslagen van de exposities.

4.2  SAMENWERKING  CHAGALL-WERKGROEP  EN  WUYT
Een groep vrijwilligers uit Bennekom die ad-hoc is samengesteld en elkaar moet leren kennen met twee wildvreemde mensen uit Amsterdam met een professionele benadering... kan dat wel goed gaan?  Hoe ontstaat vertrouwen over en weer?  Zullen die mensen uit Amsterdam werkelijk bijdragen aan ons 50-jarig-bestaan-feest of hebben zij een eigen agenda... vraagt de werkgroep in Bennekom zich af.  Zal die werkgroep in Bennekom wel voldoende signalen oppikken om al onze tijd, moeite en energie in zo'n project te rechtvaardigen... vraagt Wuyt zich af.  Er zouden wegen en middelen gevonden moeten worden om eerder uit deze onzekerheden te kunnen komen. Anderzijds voelden we vanaf de eerste gezamenlijke voorbereidingsbijeenkomst een vertrouwen waarop gebouwd kon worden. En zo groeide een onverwacht hecht en plezierig samenwerkingsverband.
De leden van de Chagall-werkgroep waren enthousiast over de samenwerkingonderling en met Wuyt. Ze vonden het geheel een prachtige ervaring.

4.3  ONTVANGEN SUBSIDIES
Subsidies werden aangevraagd bij de afdeling cultuur van de gemeente Ede (cultuurbereik) en het Prins Bernhard Cultuurfonds.
Daarnaast is bij de gemeente Ede een jubileumsubsidie aangevraagd.
Van Cultuurbereik ontvingen we € 360.
Van de gemeente Ede kregen we € 465.
De aanvraag bij het Prins Bernhard Cultuurfonds werd afgewezen, omdat de exposities werden georganiseerd door een kerkgemeenschap en niet door een vereniging os stichting met een culturele doelstelling.

4.4  CONCLUSIES
Het doel van de feestvierende parochie in Bennekom met de twee exposities is geheel bereikt.
Het doel van de expositieafdeling van WUYT is eveneens volledig bereikt.
Het resultaat is -mede daardoor- boven verwachting.
De exposities waren een groot succes.