Verslag van een expositie van vier lithoseries

“CHAGALL FANTASTIQUE”

20 mei tot 5 juli 2009,

Gedeeltelijk verlengd tot 15 augustus 2009

St. Janskerk aan het Vrijthof te Maastricht.

Verslag van de Chagall-expositie in en rond de Sint Janskerk te Maastricht  in de zomer van 2009
Opzet:
I    Voorbereidingen
II   De Expositie
III  De Activiteiten
IV  Samenvattingen

I   V O O R B E R E I D I N G E N

1.1.  Het Chagall-Comité Maastricht
      - doelstelling
Ons doel is het organiseren van een expositie van originele grafische werken van Marc Chagall (1887-1985) in en rond de St.Janskerk van Maastricht  gedurende de zomer van 2009, die gratis voor het publiek toegankelijk is en waaromheen allerlei activiteiten -welke nader ingaan op de getoonde werken- georganiseerd worden.
       - samenstelling
Hiertoe is een Comité gevormd, bestaande uit de volgende betrokkenen bij de Stichting vrienden van St.Jan en de PKN-gemeente van de St.Jan:  de hr. Cees Bom (tevens coördinator), de hr.&mw. Henk & Menna Huft, de hr. Meindert Pot en mw.Jetty Vels en uit de Chagall-Collectie WUYT te Amsterdam, de hr.&mw. Pieter & Willemien Zuidema.

1.2.  Het werken met vrijwilligers
      - bestaande situatie
Kerk en toren van de Sint Jan zijn dagelijks -behalve zondags- gedurende de zomermaanden opengesteld van 11.00 uur tot 16.00 uur.  Dit wordt mogelijk gemaakt door een grote groep vaste en wat meer incidentele vrijwilligers, die vooral toezicht houden, kaartjes verkopen voor het torenbezoek en een klein souvenir-winkeltje draaiende houden.
      - instructiebijeenkomst
Voor de Chagall-expositie is een middagbijeenkomst georganiseerd waar vrijwel alle vrijwilligers aan deelnamen, om hen voor te bereiden op de extra taken die deze expositie met zich meebrengt, zoals: het verwelkomen en optreden als gastvrouw/gastheer bij de ingang van de kerk, het overhandigen van het -gratis- tentoonstellingsboekje, het aangeven van de diverse plekken waar werken van Chagall te zien zijn, het beantwoorden van vragen  en het opvangen van verhalen van de bezoekers.  Om deze opzet soepel te doen verlopen treedt -uitsluitend voor deze Chagall-expositie-  de hr. Cees Bom op als coördinator.

1.3. Informatie en Publiciteit
     -flyers, programmaboekjes
Ruim vantevoren verschijnen 20.000 flyers van A-6 formaat,  met aan de ene kant een kleurenafbeelding van een van de getoonde werken en op de andere kant de belangrijkste tentoonstellingsinformatie.  Deze worden verspreid middels alle kanalen die het Chagall-Comité kan aanboren in heel Zuid-Limburg.  Tevens worden drie duizend programmaboekjes in het Nederlands en duizend boekjes in het Duits gedrukt, die de bezoekers bij binnenkomst ontvangen.  Voor de werken in de zaal 'halverwege' de toren wordt een afzonderlijk tentoonstellingsboekje (eveneens in een Nederlandstalige en een Duitstalige versie) uitgebracht, die de bezoekers eveneens gratis mee kunnen  krijgen.
     - contact met de pers
De heer Cees Bom boort zijn ruime kring van bekenden in en rond Maastricht aan om zoveel mogelijk publiciteit te genereren. Hierbij wordt gebruikt van persberichten, journalisten en regionale bladen worden afzonderlijk benaderd, waardoor een omvangrijke molen aan informatie naar de media in gang wordt gezet en verslaggevers/ journalisten over alle gewenste informatie kunnen beschikken.

1.4.  Financiering
      - overzicht van de gemaakte kosten
De volgende onkosten zijn bij het Comité in rekening gebracht:
Drukkosten (Euro 7.000) , administratiekosten en porti (Euro 1.000), vervoer en verzekering der werken (Euro 600), reiskosten fam. Zuidema (Euro 1350), 7 weken verblijfkosten (Euro 3.500)  tentoonstellingskosten  (Euro 2.100) en publiciteit (Euro 700).  In totaal ruim 16.250 Euro.
      -overzicht van de inkomsten
De inkomsten bestonden vooral uit de 35% opbrengst van verkochte werken (Euro 3.300) en ontvangen cursusgelden (14x20= Euro 280).
      - subsidieaanvragen
Gezien de doelstelling van de expositie en omdat er geen toegangprijzen worden geïnd voor het bezoeken van de Chagall-exposities, kan niet gerekend worden op een inkomstenbron die de uitgaven dekt.  Naast de steun die het Comité Chagall ontvangt van de Stichting Vrienden van St.Jan en de PKN-gemeente, blijft een 'gat ' van ruim EURO 12.500 gapen, waarvoor groot aantal fondsen en banken/bedrijven wordt benaderd. De Wuyt-collectie stelt zich garant om het tekort bij te passen vanuit een eigen fonds, doch hiervan komt de bodem langzamerhand in zicht.  Het PRINS-BERNARD-CULTUURFONDS heeft een subsidie van Euro 1.500 in het vooruitzicht gesteld.

e v a l u a t i e

Vanwege de punctuele en snelle verslaggeving van de coördinator heeft het Comité zijn werk met een minimum aan vergaderingen kunnen verrichten.  Ondanks de te korte voorbereidingstijd stond alles op tijd in de startblokken.
De grote groep vrijwilligers bleek na de start al spoedig de oude, vertrouwde werkwijze te hervatten, waardoor aan het gastvrouw/heerschap weinig zorg werd besteed, waardoor deze taak vrijwel geheel op de schouders van de coördinator terecht kwam.  Dit heeft de tentoonstelling geen goed gedaan.
De flyers hebben uitstekend gewerkt, de distributie liep langs goede kanalen. Ze werden gekoesterd en de voorraad was vaak op,  wat  bewijst dat ze niet voor de papierbak gedrukt zijn.  Ook de beide programmaboekjes vonden gretig aftrek, hoewel minder naar de Duitse versie gevraagd werd als we vooraf gedacht hadden.
Ondanks de geweldige inzet van de coördinator hebben de media maar mondjesmaat aandacht besteed aan de expositie, met als gevolg dat veel mensen zich achteraf beklaagden niet op tijd geweten te hebben van dit Chagall-gebeuren in Maastricht.
We zijn blij dat het PRINS BERNHARD-CULTUURFONDS ons zo goed gesponsord heeft, temeer omdat alle andere aangeschreven fondsen en instanties het hebben laten afweten.


2.   D E   E X P O S I T I E

2.1. De tentoongestelde werken
     - drie locaties
De Chagall-werken komen op drie locaties te hangen:
in de kerkruimtes van de St.Janskerk, het koor en de doopkapel, in de zaal 'halverwege' de toren en
in Josje Reutens Bloembinderij (t.o. de toreningang).
     - opsomming van de series
In de kerkruimte hangt de 'Ruthserie" uit 1960, met de 'Vredesengel".
In het koor zijn de series over Mozes, David en de Profeten te zien.
In de doopkapel hangt de serie Paris Fantastique uit 1954.
Tussen de bloemen leeft de serie Engelen uit 1956.
In de torenkamer hangen alle 36 kleurenvoorstudies van de Hadassah-ramen.
      -  de Chagall-film
In de voormalige sacristie draait gedurende de openingstijden een indrukwekkende dvd die vlak voor Chagalls dood is opgenomen, waarin zijn levensloop gevolgd wordt en ingegaan wordt op de vele facetten van zijn kunstenaarschap.  De film duurt bijna een uur en wordt door velen erg intensief bekeken.

 

2.2.  Expositieperiode en -tijden
      - openingstijden
De exposities zijn voor het publiek opengesteld op alle dagen -behalve zondag- van 11.00 -16.00 uur. De kerkruimte is evenwel soms verhuurd en er zijn momenten waarop de PKN-gemeente door-de-week gebruik maakt van de kerk vanwege een bruiloft of uitvaart.

Dit laatste blijft altijd een ongewisse factor bij exposities in ruimtes van een kerkelijke gemeenschap. In de St.Jan kan op deze momenten ook de toren niet beklommen worden, en is het bezoek aan de zaal 'halverwege'  uitgesloten, omdat de toegangsdeur zich in de kerkruimte bevindt.
      - expositie-periode en -verlenging
De expositie is opengesteld voor het publiek vanaf 20 mei  en afgesloten op zondag 5 juli  en duurt daarmee ruim anderhalve maand. Omdat voor velen het genieten van de kleurenlitho's die 'halverwege' de toren te zien zijn niet goed mogelijk was en de belangstelling voor de Chagall-expositie overminderd voortduurde, is besloten de expositie voor deze 36 werken te verlengen, door deze beneden in het koor van de kerk op te hangen.  De tweede expositieperiode duurt tot zondag 16 augustus, eveneens zo'n anderhalve maand.
     - de opening op 20 mei
Onder grote belangstelling opent de wethouder Cultuur, tevens Locoburgemeester van Maastricht, de heer Jean Jacobs de expositie met een doorleefde en voor alle aanwezigen boeiende toespraak over zijn affectie met Chagall en met de St.Janskerk.  Als openingshandeling hijst hij een meer dan levensgroot portret van de zeventigjarige Chagall tot bijna halverwege de kerk, waardoor Chagall als een soort Engel gedurende drie maanden in de kerk zweeft, neerziend op zijn werken en op de mensen die ervan genieten.   Een kleine receptie rondt de opening af.
    - de afsluiting op zondag 5 juli
Na de kerkdienst wordt stil gestaan bij de Chagall-expositie en ontvangt het echtpaar Zuidema onder grote belangstelling een 'Maastrichts pakket' van bijna niet te tillen lekkernijen uit het zuiden van Limburg. Ook bedankt het bestuur van de Stichting de coördinator van het Chagall-project, de heer Cees Bom voor zijn geweldige inzet en onvermoeibaar doorzettingsvermogen.  Dan volgt een geanimeerd 'koffiedrinken'.
  - de afsluiting op zondag 16 augustus
Eveneens na afloop van de kerkdienst wordt op zondag 16 augustus ook een punt gezet achter de verlengde tentoonstellingsperiode en is allerwegen te horen hoezeer men de aanwezigheid van deze kleurrijke werken in deze verder zo sobere kerkruimte zal gaan missen.  En ook hier zorgt de gezamenlijke 'koffie'  voor een grote gezelligheid en een drukte van belang.

e v a l u a t i e

De tentoonstelling bood een interessant scala aan lithografische originelen van Chagall, met de unieke  serie 'Paris Fantastique', de beroemde eerste Bijbelserie uit 1956 en de zo geliefde Hadassah-reeks van zestig werken.  Er is geen nauwkeurige telling van het bezoekersaantal bijgehouden, wel weten we dat in de expositieperiode ruim twaalf duizend betalende bezoekers de toren hebben beklommen;  het aantal bezoekers in de kerkruimte moet op het drievoudige geschat worden.  Ook al zal lang niet iedereen vanwege  Chagall de St.Janskerk betreden hebben en zal een deel der bezoekers  slechts een vluchtige blik op de expositie geworpen hebben,
toch heeft de Chagall-tentoonstelling een enorm bereik gehad.  Dit leidt tot de volgende bezoekersaantallen:
Zo'n vijfendertig duizend mensen hebben de St.Jan bezocht, waarvan de helft naar Chagall heeft gekeken.
Zo'n twaalfduizend bezoekers hebben langer van de werken van Chagall genoten.
Zo'n achtduizend bezoekers zijn op de Chagall-expositie in de St.Jan afgekomen en hebben met een programmaboekje aandachtig de expositie bekeken.

Dat het gebouw vanwege kerkelijke of andere doelstellingen soms onvoorzien gesloten was voor het publiek is een bron van onvrede geweest die we bij de bezoekers gesignaleerd hebben: het is een extra aansporing om ook in dit opzicht zo bezoekers-vriendelijk mogelijk in onze informatie te zijn, maar zaken als uitvaarten zijn nu eenmaal niet vantevoren in te plannen.   Ook de dagelijkse sluiting van kerkgebouw en toren om 16.00 uur bleek voor veel bezoekers een uur te vroeg.
De opening was een feest en ook de beide afsluitingen liepen perfect.  Zij hebben bijgedragen tot een gevoel van voldoening bij alle betrokkenen.

3.   d e   a c t i v i t e i t e n

3.1.  Rondleidingen
      - instaprondleidingen
Gedurende de openstellingstijden op de woensdagen, donderdagen, vrijdagen en zaterdagen is Pieter Zuidema aanwezig voor het verzorgen van instaprondleidingen in de kerkruimte en in de zaal 'halverwege' de toren.

Voor deelname hieraan hoeft men zich niet vooraf op te geven, men kan aansluiten of afhaken naar believen.
Twaalf keer is gebruik gemaakt van een instaprondleiding in de kerkruimte, twee keer voor een instaprondleiding 'halverwege'.
    

      - groepsrondleidingen
Op aanvraag bestaat de mogelijkheid om een rondleiding en uitleg van Pieter Zuidema te ontvangen voor een hele groep, waarbij in de voorbereiding vooraf het programma kan worden doorgesproken.  Drie keer is van deze mogelijkheid gebruik gemaakt.

3.2.  Workshops voor leerlingen
      - basisschoolleerlingen
Voor de drie hoogste groepen van de basisschool is een workshop van 50 minuten ontwikkeld, waaraan ten hoogste 15 leerlingen per keer kunnen deelnemen. De Vriendenstichting St.Jan biedt daarna een gratis bezoek om de toren te beklimmen.  Twaalf groepen van enkele basisscholen in Maastricht hebben van deze gelegenheid gebruik gemaakt.
       - vervolgonderwijs
Ook voor leerlingen uit het vervolgonderwijs is een workshop opgezet, voor eveneens maximaal 15 leerlingen per groep. Uiteindelijk bleek het voor het vervolgonderwijs te moeilijk om voldoende ruimte en tijd te vinden om groepen leerlingen hieraan deel te laten nemen.  Vooral de halvering van de schoolgroepen (zo'n dertig kinderen) gaf teveel roosterproblemen.

3.3.  Binnen de PKN-gemeenschap
      - kinder-Chagalls
Tijdens de zondagse kindernevendienst van 10 mei -dus voorafgaand aan de opening- mogen alle kinderen met vetkrijt een 'Chagall' maken onder deskundige leiding van het echtpaar Zuidema. Veertien kinderen maken elk hun eigen  Chagall, die -in passe-partout gestoken en achter glas ingelijst- allemaal in het koor van de kerk een plaatsje krijgen tot het einde van de echte Chagall-expositie.
     - de openingszondag
De zondagochtenddienst na de officiële opening zal in het teken staan van de Chagall-expositie en brengt de aanwezige gemeenteleden zo in contact met het werk van Chagall dat om hen heen hangt. Een van de kleurenlitho's wordt uitgelicht en toegelicht.
     - de Sint-Jansdag
Op deze jaarlijkse gemeentezondag, mondt de ochtenddienst uit in een aantal activiteiten die in het kader staan van een bepaald thema, onderbroken door een gezamenlijke lunch.  Dit jaar wordt de diversiteit aan activiteiten gegroepeerd rond de expositie van Chagall en zorgen door ds. R. de Vries en het echtpaar Zuidema
voor de voorbereiding en uitvoering.
      - een jongeren-bijeenkomst
Met de jongeren van de PKN-gemeenschap wordt een avond gesproken over het verschil in mensbeeld tussen Chagall en Picasso, waarbij Pieter Zuidema de verschillen laat zien aan de hand van de eigen dagelijkse belevenissen van deze jongeren.  Dat meningsverschillen tussen de gevolgen van de diverse keuzes soms hoog kunnen oplopen valt op deze bijeenkomst niet te ontkennen. We zijn daarna de toren opgeklommen om alles eens van een afstandje te kunnen bekijken.


3.4.   Voordrachten
       - over de Hadassah-ramen
Op 18 juni geeft Pieter Zuidema een voordracht over de 12 gebrandschilderde ramen in het stiltecentrum van het  ziekenhuis van de Hadassah-universiteit aan de hand van de kleurenlitho's die gemaakt zijn van de ontwerpen, die hier tentoongesteld staan.  Aan de hand van de voorstudiereeks van het GAD-raam worden Chagalls stappen nagelopen wordt de religieuze lading in dit raam voelbaar gemaakt.
        - over de Ruth-serie
Op 2 juli geeft Pieter Zuidema een tweede voordracht, nu over Chagalls beroemde kleurenlithoserie 'Ruth', eveneens tentoongesteld hier in Maastricht.  De overheersende rol van de kleuren, de herkenbaarheid van de beelden en de wijze waarop Chagall het onderliggende verhaal op een heel eigen manier oppakt , blijkt nauwelijks op een avond behandeld te kunnen worden.

3.5.  Chagall-cursus
Voor de cursus op de drie opeenvolgende woensdagavonden 17/6, 24/6 en 1/7 tekenen veertien deelnemers in. Het doel is om aan de hand van origineel werk en in eenvoudige bewoordingen je ogen te openen voor Chagalls werk en iedere cursist zo zelfstandig op weg te helpen. De cursus vindt plaats in de doopkapel, te midden van de kleurrijke litho's die Chagall begin vijftiger jaren gemaakt heeft van Parijs.  Bij het afscheid wordt nog lang nagepraat bij een goed glas wijn.


 

e v a l u a t i e

In de afgelopen tien jaren heeft Wuyt nog nooit zo'n geringe belangstelling voor de instap- en de groepsrondleidingen meegemaakt.  Iets wat beslist niet negatief beoordeeld moet worden, want wat is er beter dan zelf kijken en hoe vaak staan de verhalen bij de rondleidingen niet het echte kijken in de weg?  Het comité had Wuyt vooraf al gewaarschuwd voor de geringe belangstelling voor de rondleidingen en de voordrachten en bleek dat goed gezien te hebben.
Ook de scholen hebben maar mondjesmaat geprofiteerd van het aanbod: zo'n honderd leerlingen zijn op deze wijze met Chagalls kunst in aanraking gekomen.  Leerlingen en hun begeleiders waren achteraf unaniem lovend over dit bezoek.
Voor de PKN-gemeenschap in de Sint Jan was de expositie een unieke belevenis, met de twintig ingelijste kinder-Chagalls als startpunt, de invulling van de Sint-Jansdag als een grote Chagall-happening en het maandenlang vertoeven tussen de kleurrijke en opbeurende Chagalls als hoogtepunt.
De beide voordrachten  van Pieter Zuidema vonden een aandachtig gehoor, al vormde de geringe opkomst een domper op de beide avonden, gezien het vele werk dat voor een dergelijke avond verzet moet worden.
De deelnemers van de  -op het laatste moment volgeboekte- Chagall-cursus gaven aan het slot van de laatste avond te kennen erg tevreden te zijn en niet verwacht te hebben dat de cursus hen zo goed op weg zou helpen.

4.     S A M E N V A T T I N G E N

4.1.  BEREIKTE DOELEN
Het hoofddoel van de expositie is zeker bereikt, wanneer men bedenkt dat een kleine tienduizend mensen met de werken in aanraking zijn gebracht, aan de hand van de programmaboekjes nader kennis kon maken met de getoonde werken en ongehinderd de tijd kon nemen om de litho's in zich op te nemen.  Veelzeggend is de verlenging van een deel van de expositie. Opmerkelijk is de geringe behoefte bij de Maastrichtenaren aan instaprondleidingen, groepsrondleidingen en andere 'uitleg', iets wat bepaald niet negatief geduid hoeft te worden, want het gaat uiteindelijk om het kijken en niet om de praatjes.  De scala aan activiteiten die samen met de PKN-gemeente is georganiseerd bleek een groot succes, met als grootste uitschieter de twintig Chagalls die de kinderen gemaakt hebben. Ook de cursus en de voordrachten hebben aan het doel van de aanwezigen beantwoord.

4.2. ONDERLINGE SAMENWERKING
Voor Wuyt in Amsterdam is elke expositie weer een experiment: hoe zal de samenwerking deze keer verlopen? Voor de vrijwilligers in Maastricht is het een evengroot experiment om - meestal voor het eerst - samen te moeten optrekken met een goed geoliede professionele organisatie.  Het is allereerst aan de inzet van de coördinator, de heer Cees Bom, te danken dat alles zo goed op elkaar afgestemd kon worden en wrijvingen in een vroegtijdig stadium onderkend werden.  De grote inzet van Wuyt stond in evenwicht met de bijdragen van muzikanten, vrijwilligers en andere betrokkenen.

4.3.  LESSEN VOOR DE TOEKOMST
De Stichting 'Vrienden van de St.Jan' heeft vast kunnen stellen hoe beter de aandacht van de bezoekers is, wanneer er in de kerkruimte ook kunstwerken hangen.  Zelfs de aandacht voor de ruimtes, de grafstenen, de inrichting neemt hierdoor toe.  Ook een herbezinning op de taken en taakuitvoering van de vrijwilligers is meer dan wenselijk gebleken.
Voor Wuyt was het goed om te ervaren dat rondleidingen en andere vormen van toelichtingen helemaal niet zo noodzakelijk gekoppeld hoeven te worden aan een goede Chagall-tentoonstelling.
De PKN-gemeenschap heeft ervaren hoe een dergelijk project tot nieuwe impulsen leidt, tot een herbezinning maar ook tot een grotere openheid naar buiten toe.

4.4.  DANKBETUIGING
We bedanken Josjes Bloemisterij voor de prachtige omgeving waar zij een zevental kleurenlitho's van Marc Chagall een plaats heeft geboden en waar de bezoekers vrijelijk rond konden lopen.
Het is jammer dat zovele aangeschrevenen voor een financiële ondersteuning ons niet konden helpen.  We bedanken het Prins Bernhard-Cultuurfonds voor hun financiële bijdrage van Euro 1500.

Amsterdam / Maastricht  17 november 2009
Pieter Zuidema, Willemien Uyterlinde,
mende namens Cees Bom en Meindert Pot.