CHAGALL-EXPOSITIES IN ELBURG-2009

deel een:   achter de schermen
deel twee: de exposities 
deel drie:  de activiteiten 
samenvatting 

DEEL  EEN    ACHTER  DE  SCHERMEN

1.1  HET CHAGALL-COMITE  
Aanleiding
Voor het Calvijn-herdenkingsjaar 2009 hebben de beide PKN-gemeentes in Elburg die kerk houden in de St.Nicolaaskerk en de Ichthuskerk speciale aandacht besteed aan diens invloed op het geestelijk leven in Nederland en met name de invloed van de psalmen en de doorwerking daarvan tot op de huidige dag.  In samenspel met het Orgelmuseum te Elburg zijn concerten en een speciale Psalmendag in de St.Nicolaaskerk voorbereid.  Vanuit het Museum Elburg is het plan opgevat om een Chagall-expositie te organiseren die hierop aansluit en waarin ook de Sjoel van Elburg  participeert, door vooral aandacht te schenken aan de doorwerking van de psalmen in Chagalls werk.  Het museum benaderde de Chagall-Collectie WUYT voor bruikleen van de benodigde Chagall-werken en voor verdere ondersteuning, wat leidde tot oprichting van het Chagall-Comité Elburg.

Doel
Het Comité stelt zich ten doel om op diverse locaties in Elburg grafisch werk van Marc Chagall te exposeren rond het thema "psalmen" en hieromheen een aantal activiteiten te organiseren in samenhang met andere activiteiten van de PKN-gemeentes, waaronder de Psalmendag op 19 september 2009 en een vitrinetentoonstelling van Psalm-koraalboeken.

Samenstelling
Het Comité werd gevormd door een kleine groep mensen, die elk vanuit hun eigen achterban zelfstandig opereert en van waaruit de taken onderling op elkaar afgestemd en verdeeld werden:
Vanuit het Museum Elburg Susanne Wolf (projectleidster) en Hélene Pouwels,  vanuit PKN-Ichthuskerk Anna van Prooijen, vanuit PKN-St.Nikolaaskerk en het Orgelmuseum Maarten Seijbel, vanuit de Sjoel-Elburg Ad van 't Hoff (b.a. Tom Bergstra) en vanuit de Wuyt-collectie Willemien Uijterlinde (financiën) en Pieter Zuidema.  In mei 2009 besloot de Sjoel zich uit het project terug te trekken, vanwege onvoldoende ervaring in de samenwerking met anderen.

1.2  EXPOSITIE  OP  TWEE  LOCATIES
In de eerste bijeenkomst van het voltallige Comité wordt vastgesteld dat de St.Nicolaaskerk  zich niet leent als expositieruimte en dus alleen voor lezingen/voordrachten gebruikt zal worden. Als in mei het bestuur van de Sjoel-Elburg zich terugtrekt uit het project blijven als twee expositielocaties over:  het Museum-Elburg (binnen de vesting)en de Ichthuskerk (buiten de vesting).

1.3  HET  WERKEN  MET  VRIJWILLIGERS
Het Museum Elburg draait voor een groot deel op de inzet van vrijwilligers, vooral waar het gaat om opvang en begeleiding van de bezoekers.  Een enkel instructie-uur met Pieter Zuidema bleek voldoende om hen vertrouwd te maken met de Chagall-expositie, met Wuyt  en met onderlinge samenwerking.
De Ichthuskerk-gemeenschap wordt vrijwel geheel door vrijwilligers gerund, doch deze hebben geen ervaring met de opvang en begeleiding van bezoekers van een kunstexpositie.  Op één avond is geprobeerd om de dertig vrijwilligers aan de hand van het instructieboekje van Wuyt vertrouwd te maken met de rol van gastvrouw/gastheer.

1.4  INFORMATIE  EN  PUBLICITEIT
Voor wat betreft de informatie naar buiten toe kon het project terugvallen op de professionele ondersteuning van het museum; een niet te versmaden voorrecht.  Waar anders de voorbereidingsgroep voor een Chagall-expositie veel tijd en energie kwijt is om de pers te bereiken, om de informatie naar de diverse adressenbestanden goed voor elkaar te krijgen, hoefden noch de PKN-kerken, noch het Orgelmuseum of Wuyt hier extra energie in te steken.
De websites van het Museum, de Ichthuskerk en Wuyt bieden informatie, maar ook andere kanalen, zoals nieuwsbrieven en kerkbodes brengen de expositie onder de aandacht.  Naast deze informatie worden er 300 posters op A-3 formaat en 3000 flyers op A-6 formaat gedrukt en in de roulatie gebracht.

1.5 FINANCIERING
Elke participant neemt een aantal vaste kosten voor eigen rekening, zoals elektriciteit, verwarming, schoonhouden van het gebouw. Daarnaast neemt het Museum Elburg veel overige vaste kosten, zoals personeelskosten en kantoorkosten, voor eigen rekening. Bovendien verzorgt en financiert het Museum Elburg alle kosten rond de opening van de expositie (uitnodigingen maken en versturen, drankjes en hapjes achteraf, etc.) en ontving 500 euro uit de opbrengst van de overige bijeenkomsten in het museum, waaruit een klein deel van de gemaakte kosten gefinancierd kon worden.   De PKN-Ichthuskerk financiert op eendere wijze haar kosten bij de opening en de afsluiting van de expositie en van de overige bijeenkomsten in hun kerkgebouw.
Blijven over de volgende uitgaven:
drukkosten programmaboekjes, flyers, raamaffiches       €  2.000
administratiekosten, reis/verblijfkosten Wuyt                  €.  2.600
vervoer/verzekering kunstwerken                                   €.     400
overige openstellingkosten                                              €   1.600
overige publiciteitskosten                                                 €     800
totaal aan overige uitgaven:                                              €  7.400

Hiertegenover staan de volgende inkomsten:
opbrengst uit overige voordrachten/lezingen                  €     450
35% -regeling verkoopopbrengst (€ 415)                       €     150
totaal aan overige opbrengsten:                                      €     600
Blijft over een negatief saldo van                                   €  6.800
Door de veel te korte voorbereidingstijd -vanwege de wens van PKN-St.Nicolaaskerk en Orgelmuseum om voor de 19de september geopend te zijn- was het niet mogelijk om sponsors of subsidiegevers tijdig te benaderen.  Op dit moment wordt nog onderzocht of een enkele subsidiegever bij wil springen.

EVALUATIE     
Een goed plan van het Museum Elburg dat gedragen werd door Elburgers vanuit diverse bestuurlijke achtergronden, leidde tot de oprichting van het Chagall-Comité Elburg. Helaas trok het museum  Sjoel-Elburg zich vroegtijdig terug .
In een minimum aan bijeenkomsten slaagde het comité erin de expositie op twee locaties goed op poten te zetten, waarbij het werk door de vele vrijwilligers uitstekend verricht werd, hoewel de coördinatie en de voorbereiding van het vrijwilligerswerk in het museum bij herhaling ernstig tekort schoot.
De publiciteit en met name het contact met de pers liep op rolletjes door de grote ervaring op dit gebied bij het museum, waar de PKN-kerken en het Orgelmuseum van mee konden profiteren.
Helaas werd de band met de St.Nicolaaskerk en het Orgelmuseum gedurende de expositie onduidelijker.
Hoewel zowel het museum als de Ichthuskerk veel gemaakte onkosten niet in rekening hebben gebracht, resteert er toch een groot tekort van bijna zeven duizend euro. Om aan te kunnen haken bij de activiteiten in beide PKN-kerken was de voorbereidingsperiode te krap om voldoende sponsors aan te trekken.

DEEL  TWEE      DE  EXPOSITIES

2.1  DE TENTOONGESTELDE WERKEN
Het Museum Elburg bood een unieke gelegenheid om de uitgekozen series in diverse ruimtes te laten zien.  In de (vrij lage) onderkapel  kon de Lassaigne-Lithoreeks van Chagall uit 1957 hangen, aan de balkonwanden kwamen de Mozesserie en de Davidserie uit 1956 en in de grote zaal op de eerste verdieping van het klooster vonden de Engelen- en de Profetenseries hun plaats. In de intieme sacristieruimte hingen vijf van Chagalls Psalmenetsen, terwijl een zesde ets in een speciaal daartoe ontworpen Psalmenkast stond. In het voorste gedeelte van de kapel hing de grote blauwe Vredesengel en (als verwijzing naar de werken in de Ichthuskerk) een complete serie van vijf voorstudies voor één der Hadassah-ramen.
In een aantal vitrines lag zonder enig verband een aantal gezangkoraalboeken, psalmkoraalboeken, werken met voorspelen bij psalmen of gezangen alsmede artikelen over kerkmuziek uitgestald.

De grote kerkzaal van de Ichthuskerk kreeg bij het binnentreden eveneens een complete serie van vijf voorstudies voor een der Hadassahramen, samen met een foto van het uiteindelijke resultaat: het gebrandschilderde raam zelf.  Aan de wand onder het achterste grote raam waren de afbeeldingen van de serie algemene kleurvoorstudies voor dit Hadassah-project te zien, en onder het voorste grote raam hingen de kleurenlitho's van de definitieve ontwerpen voor de twaalf ramen. Aan de overzijde van het liturgisch centrum, boven de collectezakken, hingen de twee keurenlitho's die Chagall na het beëindigen van het project in 1962 als afronding heeft gemaakt.  Boven de piano tegen de hoofdwand van het liturgisch centrum hing (eveneens) de grote blauwe Vredesengel.

2.2  EXPOSITIEPERIODE  EN -TIJDEN
De expositie duurde van vrijdag 18 september (de dag van de opening) tot en met zaterdag 31 oktober (de dag van de afsluiting). Het museum was daarbij van dinsdag tot en met zaterdag voor het publiek geopend van 11.00 uur tot 17.00 uur, terwijl het kerkgebouw vrij toegankelijk voor het publiek was op de woensdagen en zaterdagen van 13.00 uur tot 17.00 uur.
Gedurende de openstelling kon men zowel in een afzonderlijke museumruimte als in een bijzaal van de Ichthuskerk kijken naar de Chagall-video die een half jaar voor zijn dood is gemaakt en ongeveer een uur duurt.  Zoals ook elders,bleven de mensen geboeid naar deze opname kijken en kwamen velen terug om hem nog eens te kunnen zien.
Het museum trok  3317 bezoekers  en in de kerk kwamen ruim 350 bezoekers gedurende de speciale openingstijden naar binnen.  Gelukkig kwam het maar één keer voor dat het kerkgebouw -vanwege een begrafenisdienst- de deuren voor tentoonstellingsbezoekers gesloten moest houden. Buiten deze woensdag- en zaterdagmiddagen hebben honderden kerkgangers kunnen genieten van de expositie.

2.3  DE OPENING OP 18 SEPTEMBER
Die middag verwelkomden een aantal begijnen bij de ingang van hun klooster (nu Museum Elburg) een onverwacht groot aantal gasten en wees hen de weg naar de kapel, waar de voorzitter van het Museumbestuur, mevrouw drs. E.M.Kalsbeek, Barones Schimmelpenninck van der Oije, in haar welkomstwoord onder andere vermeldde blij te zijn met zo'n expositie, die Elburg niet vastpint op zijn rijke historie, doch midden in deze tijd plaatst.  Omkranst door muziek van de heren Bonnier (fagot) en v.d.Werf (orgel)  hield de heer J.J.W.Esmeijer, gedeputeerde bij de provinciale Staten van Gelderland de openingstoespraak,  waarin hij onder andere Elburg feliciteerde met deze expositie  waar de bevolking zelf bij betrokken is en die op meerdere plaatsen is te bekijken.  Na een uitgebreide receptie gingen de begijnen ons voor naar de Ichthuskerk voor de bezichtiging van de expositie aldaar en werden de gasten opnieuw verwend met een receptie als afsluiting van deze openingsmiddag.

2.4  DE AFSLUITING OP 31 OKTOBER
Temidden van de Chagalls in de Ichthuskerk, maar ook temidden van de ingelijste 19 kinderChagalls die tijdens de nevendienst op 20 september door basisschoolkinderen zijn vervaardigd opende de vice-voorzitter van de kerkenraad, de heer Laanstra, de bijeenkomst, waarin hij vooral stil stond bij de enorme betrokkenheid van de gemeenteleden bij dit Chagall-gebeuren.  Niet alleen de expositie zelf, maar ook de aandacht die de afgelopen maand eraan geschonken is middels de voordrachten, de rondleidingen en de zondagse preken.  Vanuit de Chagall-collectie-Wuyt kon Pieter Zuidema het niet nalaten iets te verhelderen rond de grote blauwe Vredesengel waar men al die weken tegenaan gekeken had.  De Cantorij, onder leiding van Johan Hoeve, zorgde voor het hoogtepunt van de bijeenkomst met de uitvoering van Psalm 42 van Felix Mendelssohn-Bartholdy. Hierna volgde een afsluitingsreceptie in de grote zaal   

EVALUATIE   
De getoonde werken kwamen in de diverse ruimtes van het museum uitstekend tot hun recht; wat dat aangaat was het voor de Ichthuskerk een veel grotere opgave om kunst tentoon te stellen.  Toch hing alles ook daar mooi en goed zichtbaar voor de bezoekers.
Jammer genoeg kon geen aansluiting van de Chagall-werken gevonden worden met de muziekboeken in de vitrines van het museum;  hier wreekt zich het tekort aan bereidheid tot overleg bij het Orgelmuseum, dat zich niet aan de afspraken hield en ook na de opening de zaken liet zoals ze waren.
Zowel de opening als de afsluiting bleken goed voorbereid  en boden prachtige momenten om bij stil te staan.  De expositie mag, afgaand op de reacties van de bezoekers, een succes genoemd worden.


DEEL  DRIE     DE  ACTIVITEITEN

3.1  RONDLEIDINGEN
Op de woensdag- en zaterdagmiddagen werden op beide locaties steeds twee Instaprondleidingen van drie kwartier  gehouden:  24 keer in het museum en  21 keer in het kerkgebouw, met zo'n 5 tot 30 bezoekers per keer in het museum en zo'n 3 tot 10 bezoekers in de Ichthuskerk.
Zowel in het museum als in het kerkgebouw vonden enkele groepsrondleidingen op een vooraf vastgesteld tijdstip plaats, zoals een groep gemeenteambtenaren, een schippersvereniging, een PKN-groep, een schildersclub, een groep leraren.

3.2. WORKSHOPS  VOOR LEERLINGEN
In het lespatroon van de meeste scholen kon slechts één lesuur vrijgemaakt worden voor een bezoek aan de Chagall-expositie: heen- en terug fietsen, jassen aan en uit... van de 50 minuten blijft dan nog geen half uur over voor het werkelijk bezig zijn met de kunst van Chagall, dit is tekort om een workshop te kunnen realiseren.  Ook konden veel scholen geen oplossing vinden voor het maximum aantal van 15 leerlingen per workshop, een dubbel aantal leerlingen (klassengrootte) is in een vrij complex (en voor de leerlingen onbekend) museumgebouw een te grote uitdaging om de aandacht naar andere zaken te verleggen. Ondanks dat zijn veel groepen opgevangen door vrijwilligers van het museum en heeft Pieter Zuidema  twee uur een havo-vwo-groep van vijftig leerlingen uit Barneveld begeleid, waarbij de leerlingen een groot deel van de tijd in groepjes van drie aan de hand van vooraf opgestelde schriftelijke opdrachten aan het werk togen: het bleek een onverwacht groot succes, wat mede te danken is aan de discipline die de leerlingen zichzelf konden opleggen.

3.3  BINNEN  DE  PKN-ICHTHUSGEMEENTE

19 kinder-Chagalls:  
Tijdens de zondagochtenddienst die volgde op de expositieopening hebben 19 basisschoolleerlingen elk een Chagall gemaakt die in passe-partout gestoken en achter glas ingelijst, gedurende de hele expositieperiode alle 19 op het podium (het liturgisch centrum) hun kleuren de kerk instraalden.  De kinderen waren net zo trots op de resultaten als hun ouders en... als eigenlijk iedereen in de kerk, zo'n goede prestatie was er geleverd. Na afloop van de expositie kon elk kind zijn eigen Chagallwerk op halen om het ergens thuis een plekje te geven. Een aantal kinderen vonden het goed dat hun eigen Chagall nog enkele weken in de kerk aan de schroeven mochten blijven hangen, waar gedurende de expositie de 'echte' Chagalls de kerk in straalden. 

Avonddienst op 4 oktober: 
Gewoonlijk is de avonddienst van elke eerste zondag van de maand gericht op een thema. Vanwege de Chagall-expositie stonden in deze dienst de twee werken centraal die Chagall gemaakt heeft na de voltooiing van het hele Hadassah-project: twee kleurenlitho's die in de kerk boven de collectezakken terzijde van het liturgisch centrum tentoongesteld hingen. Samen met de predikant van de gemeente ds. K.H.deJong bereidde Pieter Zuidema de dienst voor en hield hij de preek.  De belangstelling voor deze dienst was uitzonderlijk groot, en heeft velen geholpen bij het ontdekken van Chagalls bedoelingen.
Voor het overige is er veel gesproken, gekeken en nagedacht over het werk van Chagall dat anderhalve maand tijdens de kerkdiensten hun kleuren over de aanwezigen uitstroomde, niet in het minst door de aandacht die de predikant in de diensten schonk aan Chagalls werk.

3.4  BINNEN  HET  MUSEUM  ELBURG
Op 28 september heeft Pieter Zuidema een voordracht gehouden voor de vrijwilligers van het Museum en de Ichthuskerk en voor de donateurs van het museum over "De Mozes in Mosje Chagall", waarbij de serie van vier Mozes-litho's in de kapel centraal stonden.  Enigszins losstaand van het eigenlijke thema van de expositie bood het hem de mogelijkheid iets door te geven van de laatste stand van zaken op het gebied van research rond Chagalls drijfveren achter het werk van zijn laatste dertig jaren.  Een kijkje in de keuken van de problemen waar je als onderzoeker voor komt te staan wanneer je je bezighoudt met zulke vragen.
Mevrouw Roozeboom wisselde de delen van de voordracht af met barokorgelspel op het kleine museumhuisorgel.

3.5  VOORDRACHTEN  EN  LEZINGEN

22 september 2009:   Het beest en de vis
Een voordracht van Pieter Zuidema in de Kapel van het museum over een van de kleurenlitho's uit de Lassaigne-reeks, waarin hij liet zien hoe dezelfde sfeer die psalm 130 ademt in dit werk van Chagall terug komt.  Het is lang niet even makkelijk om de grondtoon te proeven die in elke afzonderlijke litho klinkt, het is makkelijker om over de reeks in zijn geheel te praten en te zien welk mensbeeld eruit naar voren komt.  Des te boeiender is het om toch één zo'n litho grondig te ontleden; het helpt je op weg om dieper op de andere werken uit deze serie in te gaan.  Ook hier verleende het kapelorgel goede diensten met muziek die door de heer van der Werf ten gehore werd gebracht voor een kleine groep aanwezigen.

5 oktober 2009:  Psalm 118
Een voordracht van Jaap Zijlstra,  dichter, dominee, schrijver in Amsterdam, over de beurtzang van psalm 118.  In prachtig gekozen bewoordingen liet hij ons zien hoe sprankelend zo'n psalm tot op de dag van vandaag is, hoe blij het je maakt om met zo'n psalm te kunnen leven. En wie wist dat psalm 118 het middelste hoofdstuk vormt uit de Bijbel?  Met centraal de beroemde strofe over de onbruikbaar geachte steen die tot hoeksteen van de tempel werd?
Een kleine honderd belangstellenden in de Ichthuskerk hing aan zijn lippen en had nog wel een uur langer willen blijven.

15 oktober 2009: Over de Hadassah-ramen
Een lezing van Pieter Zuidema in de zaal van de Ichthuskerk voor een vijftigtal mensen over de aanleiding tot het maken van deze 12 gebrandschilderde ramen en de totstandkoming ervan.  Aan de hand van de voorontwerpen van een der ramen werd iets van Chagalls ontwikkelingsgang duidelijk: een proces dat laat zien hoe gecompliceerd het is om tot een 'religieus raam' te komen. De avond werd afgewisseld met pianomuziek van Mozart door de heer van der Werf  en werd besloten met het voorlezen van de indrukwekkende rede die Chagall hield bij de installatie van de ramen nu bijna vijftig jaren geleden, maar noch even actueel.

28 oktober 2009: Chagall en de Psalmen
Ter afronding van de Chagall-expositie hield Pieter Zuidema in het koorgedeelte van de Nicolaaskerk voor een dertigtal toehoorders een lezing over het thema van deze expositie, toegespitst op de serie van dertig psalmetsen waarmee Chagall zijn leven afrondde.  De serie is in een perkamenten kaft en een dito hoes verschenen. Zes van deze kleine
okerkleurige gebeden waren te zien in de sacristie van het museum: de laatste vragen van de mens, het zoeken naar de meest wezenlijke antwoorden.
De lezing werd afgewisseld met het spelen van vier preludes uit de cellosuites van Joh. Seb.Bach door dr. Maarten Boasson: prachtige momenten van muziek die nergens beter tot klinken komt dan in zo'n indrukwekkende ruimte.

3.6  DE CHAGALL-CURSUS
Een cursus op de drie woensdagavonden 30 september,  7 en 14 oktober,  in het Museum Elburg  gegeven door Pieter Zuidema met als doel de cursisten op weg te helpen om Chagalls kunst beter te kunnen bekijken en te waarderen:  Kijken naar Chagall.  De cursus bleek zeer afwisselend: verduidelijkingen bieden naast zelf ontdekken en zo min mogelijk feitjes geven die men zelf op de computer kan vinden.  Er kwamen zelfs enkele grote puzzels aan te pas, waarbij bleek hoe lastig het is om zelfs bij Chagall alleen op de kleuren af te moeten gaan.  Per avond nam de herkenning toe, en al wilde men graag nog een vierde keer doorgaan, toch had ieder het gevoel nu op eigen benen verder te kunnen kijken naar Chagalls kunst.

E V A L U A T I E    
De rondleidingen hebben zeker aan hun verwachtingen voldaan, evenals de groepsrondleidingen in het museum.  Ook de opvang van groepen leerlingen in het museum verliep tot grote tevredenheid, hoe jammer het ook is dat scholen te sterk aan hun lesroosters gebonden zijn om groepen leerlingen de tijd te kunnen geven om iets van zo'n Chagall-expositie op te pakken. Het aantal schoolbezoeken lag daardoor toch beneden de verwachting.
Binnen de PKN-Ichthuskerk was het Chagall-gebeuren een feest: vanaf de opening tot aan het cantorijoptreden bij de afsluiting.  Ook voor het Museum Elburg was deze kleurrijke expositie een feestelijk gebeuren, dat veel én onverwachte bezoekers uit het hele land heeft aangetrokken.
De vier avondlezingen rond Chagall waren boeiend en inspirerend, ook al bleek dat het onderwerp van de Psalmen in Elburg minder leefde dan het Comité vooraf had ingeschat. De cursus beantwoordde aan zijn doel, het gebouw van het Museum Elburg zorgde voor de extra sfeer, de cursisten zouden graag verder gegaan zijn na deze drie avonden.

SAMENVATTING
De expositie en de eromheen opgezette activiteiten hebben aan de vooraf  gestelde doelen van het Comité beantwoord, hoe jammer het ook is dat de Synagoge zich moest terugtrekken en hoe teleurstellend het is dat de bijdrage van het Orgelmuseum aan de expositie ver beneden de verwachtingen bleef.  Voor het overige hebben de tentoonstellingbezoekers en de Ichthus-kerkgangers bij voortduring blijk gegeven van hun tevredenheid met deze Chagall-expositie.  De samenwerking tussen Museum-Elburg, Ichthuskerk en Wuyt groeide naarmate men elkaar in het werk ontmoette en de vertrouwensband toenam. Zij zien met grote voldoening terug op het welslagen van dit tentoonstellingsproject.  Het enthousiasme bij museum en kerk om hun samenwerking op nieuwe thema's voort te zetten zal zeker niet bij woorden blijven.

Elburg,  donderdag  7 januari 2010

het Chagall-Comité
mevrouw A. van Prooijen
mevrouw H. Pouwels
mevrouw W.Uyterlinde 
mevrouw S. Wolf  en
de heer P. Zuidema