1     INLEIDING
Wanneer u vanavond wat zinnigs wilt horen over de doorwerking van de PSALMEN in Chagalls werken, dan moet eerst iets gezegd zijn over Chagall en over de Psalmen. Al kunt u voor Chagalls levensloop beter -en in alle rust- wat rondgooglen en ik weet niet veel over de achtergronden van het Bijbelboek der Psalmen.

1.1  MARC CHAGALL
Geboren in 1887 in een van de grootste Joodse enclaves van het tsarenregime in Rusland en diens vazalstaten. In de stad Vitebsk met ruim 60.000 inwoners, waaronder 40.000 Joden, vrijwel uitsluitend van de Chassidische stroming. Een vrome, orthodoxe en blije geloofsgemeenschap, waar veel gebeden en veel gefeest wordt. Waar vader Chagall iedere ochtend naar een van de honderd synagoo-getjes gaat voor het ochtendgebed; waar elke vrijdagavond de Sabbath feestelijk wordt ingeluid.
Het isolement waarin het tsarenregime de Joden gevangen houdt, versterkt de onderlinge band en de band met vorige geslachten. Bijvoorbeeld omdat de Joodse kinderen geen staatsonderwijs ontvangen en aangewezen zijn op het onderricht in de synagoge -in sjoeltjes- door de rabijnen, die hen leren lezen aan de hand van de eerste vijf Bijbelboeken.
Chagall is van jongsafaan gegrepen door alles wat er in de sjoel gebeurt en zal al heel jong meezingen in het koor. Uit latere beschrijvingen blijkt dat hij het gebeuren in de sjoel als een groot toneelstuk ervaren heeft. Hij zuigt de teksten -met de erbij behorende emoties- op en wordt opstandig wanneer hij merkt dat de teksten vooral als rituelen worden gezien, losgeslagen van hun intrinsieke betekenis. Op jeugdige leeftijd kiest hij bewust voor de inhoud, en ontwikkelt een groeiende tegenzin tegen de manier waarop binnen de synagoge vorm gegeven wordt aan het geloof.

1.2  DE PSALMEN
Het BOEK DER PSALMEN vormt het 19e boek uit de Bijbel en omvat 150 hoofdstukken. Elk hoofdstuk wordt een lied, een psalm, genoemd. Hoewel de meeste psalmen hun definitieve vorm pas laat gevonden hebben (enkele eeuwen voor Christus), zullen veel psalmen al gebruikt zijn in de tempeldienst vanaf duizend jaar voor onze jaartelling.
Die psalmteksten zijn niet uit het niets ontstaan. De meeste brokstukken hebben hun oorsprong van duizenden jaren her, maken deel uit van de oude Semitische culturen en zijn in de tempeldienst opgenomen toen bleek hoe goed die brokstukken de verhouding van mens tot God verwoorden.
De tempelzangen vormen het hart van de religieuze gevoelens, waarmee het Joodse volk opgeladen wordt als men naar de tempel gaat om te bidden, te offeren en te zingen. De Psalmen hebben steeds sterker die religieuze functie gekregen. En het is niet verwonderlijk dat de eerste Christengemeenten uit deze religieuze voedingsbodem blijven putten. En het is niet verwonderlijk dat de psalmen in de Rooms-Katholieke eredienst niet weg te denken zijn. En we zijn er in dit Calvijnjaar opnieuw bij bepaald hoe Calvijn de gelovigen in de eredienst weer een actieve rol toekent, middels de gemeentezang en daarbij de 150 psalmen tot basis kiest.

 
2     CHAGALLS BIJBELSE BOODSCHAP

2.1  RELIGIEUZE EMOTIES
Chagall wijst er herhaaldelijk op dat de Europese cultuur -evenals andere culturen- been bundeling van emoties kent die men als 'religieuze emoties' beschouwt. Vaak samenhangend met de laatste vragen waar de mens op aarde mee worstelt, in een poging er zo grip op te krijgen. Hij refereert daarbij bijvoorbeeld aan:
de noodlotsgedachte en de hoop,
de voorbeschikking en de vrije wil,
de schuldbeleving en het machtsdenken,
de weg van het lijden en van de opstanding.
Met als centraal: de Liefde.
De Liefde is de enige God die geen afgod kan zijn.

Dat religieuze emoties per cultuur verschillen kan met een enkel voorbeeld verduidelijkt worden: In veel godsdiensten speelt de sexualiteitsbelevingeen grote rol in combinatie met religieuze emoties. In de Joodse, en later ook de Christelijke, cultuur wordt die verbinding vermeden, wordt het a-sexuele vaak tot religieus verheven. Dit komt men zo in Afrikaanse culturen niet tegen, en in Aziatische culturen alleen in de vorm van 'onthechting van alle aardse aandriften'. Eeuwenlang is de sexualiteitsbeleving binnen de Europese cultuur verbonden geweest met schuldgevoelens, zeker wanneer die beleving buiten het huwelijk gezocht werd. Dit is maar zo'n voorbeeld.

2.2  LE MESSAGE BIBLIQUE
In zijn derde en laatste levensfase zal Chagall teruggrijpen op dit complex van religieuze emoties, dat hij het liefst -veiligheidshalve- omschrijft als: de Bijbelse Boodschap LE MESSAGE BIBLIQUE.
In die periode komt sterk naar voren: Rechtvaardigheid, blij met de wet die recht doet. De weg van goedheid en betrouwbaarheid, waardoor IEDER ANDER je tot naaste wordt. De weg van de liefde die tot wereldvrede leidt voor wie deemoedig blijft zoeken.
Al in zijn tweede levensfase spreekt Chagall over de Bijbel als het mooiste, meest poetische boek dat hij tegen is gekomen in de wereldliteratuur. En hij gaat dan graag een stapje verder: het is alsof niet alleen de geschiedenis van het Joodse volk erin beschreven staat, maar dat van de hele mensheid.
LE MESSAGE BIBLIQUE: het is alsof de Bijbel je de echo laat horen van al wat er om je heen gebeurt. Zoals het Boek de Openbaring -het laatste Bijbelboek van het Nieuwe Testament- dat uitzicht biedt op die andere wereld, zo werpen de psalmteksten ons terug op de laatste vragen van ons bestaan op deze wereld.

 
3     DE PSALMEN IN ONZE TIJD

3.1  DE PSALMEN BIJ ONS GELOVIGEN
Hoe functioneren de Psalmen in ons leven? Een deel van mijn toehoorders zijn met de Psalmen opgegroeid. Misschien niet zo sterk als bij Chagall, maar toch. Velen kennen nog Psalmen uit de berijming van 1770, zoals ze vroeger op Scholen met de Bijbel geleerd werden:
"Juicht aarde, juicht alom den Heer,
dient God met blijdschap geeft Hem eer,
Komt nader voor zijn aangezicht
met een verheven lofgedicht."
Of uit de berijming van vijftig jaar geleden:
"Juicht God toe, bazuint en zingt,
treedt nader tot gij Hem omringt,
gij aard' alom zijn rijksdomein,
zult voor den Heer dienstvaardig zijn."
Of de andere afbeelding uit uw toegangskaart: het 'Welgefeliciteerd met je bestaan' van Psalm 1.
Hoe functioneert dat in het dagelijks leven? Hebben we het gereserveerd voor de zondag en denken we dat het verder naast ons leven staat. Of alleen functioneert bij sommige dieptepunten of hoogtepunten van ons leven: geboorte, dood, gedenkdag of misere.

3.2  DE PSALMEN BIJ ANDERE EUROPEANEN
En functioneren de Psalmen nog in het leven van diegenen die er niet mee groot gebracht zijn? Zit het ergens in onze cultuur verankerd? Komen zij er indirect nog mee in aanraking? Chagall is ervan overtuigd dat de Psalmen (en de Bijbel van Genesis tot Openbaring) deel uitmaken van de basis van onze cultuur.
Chagall gaat ervan uit dat wij Europeanen, bewust of onbewust, geworteld zijn in de Joodse, Hellinistische, Romeinse en Christelijke cultuur. Dat is het fundament van onze rechtspraak, ons politiek bedrijven, onze handel, ons geldstelsel, onze wetenschap, ja, zelfs onze europese talen. Chagall is ervan overtuigd dat onze cultuur doordrenkt is met de bijbelse thema's. En zo maken de Psalmen -veelal onbewust- ook deel uit van die Europeanen die zich niet tot de 'God-gelovigen' rekenen.

 
4     DE PSALMEN BIJ CHAGALL

4.1  CHAGALLS ROEPING
In de eerste twee levensfasen van Chagall, zeg tot 1946, 1947 moeten de Psalmen bij hem gefunctioneerd hebben zoals bij de meeste Europeanen: als een diepe, vaak onbewuste onderstroom. Zijn derde levensfase luidt het begin in van een bewuster zoeken naar die religieuze onderstroom.
Chagalls eerste leermeester is MOZES, die de 'naastenliefde' heeft ingevoerd, evenals het beginsel van de vrede, en van Gods wet die 'in ons is'. Chagalls tweede leermeester is JEZUS, die het begrip 'naastenliefde' heeft verruimd, Gods liefde in ons predikte en liet zien wat werkelijke vrede is. Chagalls laatste (vierde) leermeester is LENIN, die het begrip 'naastenliefde' tot 'sociaal' omsmeedt op weg naar een nieuwe wereldorde, waarin de vrede voor ieder zou gelden. Dat laatste is niet gelukt, en vanaf zijn zestigste zal Chagall zich inzetten voor die wereldvrede, door in de Europese cultuur dat appel te laten klinken van DE BIJBELSE BOODSCHAP. Heel vaak grijpt hij dan terug op het gedachtegoed en de emoties die in de Psalmen verankerd zijn.

4.2  DE LASSAIGNE-REEKS van 1957
Een curieus en prachtig voorbeeld leveren zijn zestien litho's in het boekje dat ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag verscheen. De serie die in de onderkapel van het Museum van Elburg tentoongesteld hangt. Het boekje gaat over Chagalls leven, en Chagall laat op de vooromslag al zien dat 'zijn leven' pas iets is, pas bestaat in samenhang met de ander. Het denken dat dr.Martin Buber filosofisch zo sterk onderbouwd heeft (hij was een leeftijdgenoot van Chagall en kwam uit hetzelfde Chassidische milieu en uit dezelfde landstreek), wordt hier uitgebeeld.
En net zoals bij Buber ligt het hoogtepunt in het boek der Psalmen (door hem in prachtig Duits hertaald), zo blijken Chagalls beelden vaak te rusten op brokstukken van die Psalmen. In mijn voordracht in het Museum Elburg over de litho "Het beest en de vis" heb ik getracht aan te tonen dat het bijna regel voor regel een verbeelding is van Psalm 130: De Profundis.
Bij die gelegenheid heb ik me afgevraagd of Chagall zich bewust was van de Psalmteksten als bron voor deze litho's. Ik heb het sterke gevoel dat dit niet zo is. Misschien soms een beetje. En wellicht dat hij daarom ook altijd zweeg als hem om de betekenis van een van zijn werken gevraagd werd. Hij voorvoelde wat, hij wist wat hij maakte, maar was zich niet bewust van de bron waaruit het werk opborrelde. De Lassaigne-reeks vloeit over van de banden met de Psalmteksten, tot aan de achterkant van de buitenkaft: de mens als pelgrim:altijd onderweg, nooit thuis op deze aarde.

 
5     CHAGALLS DERTIG PSALMETSEN

5.1  OVER HET ONTSTAAN
Bij zijn terugkeer uit Jeruzalem in 1962, na de installatie van de 12 Hadassah-ramen, bespreekt hij met zijn uitgever de mogelijkheid om een etsenserie te maken bij de Psalmen. Gerald Cramer stemt hier direct mee in en zorgt voor dertig koperen etsplaten. De jaren verstrijken en de etsplaten blijven onaangeroerd op de plank liggen. Elke keer houdt hij Cramer voor ermee bezig te zijn, maar het heeft tijd nodig.
Pas zestien jaren later -Chagall is dan de negentig gepasseerd- gaat Chagall ermee aan de slag. En heeft het plan om in alle rust de 150 psalmen een voor een op de etsplaat te brengen. Gezien zijn leeftijd moet hij dit plan laten varen, en ik denk ook dat de omvang van dit werk niet in verhouding stond met zijn uiteindelijke doel.

5.2  EEN EERSTE BLIK OP DEZE GEBEDEN
Kijkend naar de kleuren en beelden valt allereerst op:
1. de etsen LIJKEN ogenschijnlijk veel OP ELKAAR,
    zowel in kleurgebruik als in de beelden
2. de etsen hebben iets KINDERLIJK-NAIEFS
    maar alles behalve oppervlakkig
3. heel vaak is er één HOOFDFIGUUR: God, de bidder of de koning in de mens
4. behalve het VOGELTJE (verwijzing naar de wereld 'surnaturel')
    komen er sporadisch dieren in voor
5. ENGELEN bevolken vrijwel alle etsplaten
    en vormen de verbinding tussen mens en God
6. Godzelf is steeds als LICHTBRON aanwezig,
    sterker nog dan Rembrandt dat kon doen
7. Vaak is plaats voor GODS VOLK in de vorm van een menigte mensen
8. KANDELAAR en WETSTAFELS vormen de belangrijkste attributen
9. Het is alsof de beelden LOSSTAAND in plukjes over de etsplaat zijn uitgesmeerd

5.3  ENKELE OPMERKELIJKE ZAKEN
1.   d e   b r o n   o p g e z o c h t
Nog nooit heeft Chagall werk gemaakt dat rechtstreeks gebaseerd is op Psalmteksten. Het heeft iets van 'die Kunst der Fuge' van Bach: hij is een het worstelen met de diepste basis van zijn werk. Zelden geeft Chagall titels of verwijzingen bij zijn kunstwerken: hier noemt hij nauwgezet psalm en tekst.
2.   w o r s t e l i n g   m e t   G o d
De keuze van psalmteksten en de uitwerking laten zien hoe Chagall worstelt met God: De mens die dankbaar kan zijn naast de mens die God toeschreeuwt dat het geen manier is. Al die onbegrepen ellende in de wereld....... De 'waarom'-vragen waarin de mens -evenals Job- God ter verantwoording roept.
3.   e t s p l a a t   a l s   i c o o n
Elke ets leeft als een zelfstandig icoon: er voor gaan zitten, in gebed verzinken, met nieuwe kracht en hoop verder leven. Eigenlijk heb je aan één enkele psalmets genoeg: het brengt je in de wereld van God en mens, en bezorgt je die ontroering waar Chagall steeds naar op zoek is geweest.
4.   z e l d z a m e   o k e r k l e u r e n
De okerkleuren die in deze etsen zachtjes schijnen, heeft Chagall nog nooit eerder gebruikt. Alsof hij op hoge leeftijd aan emoties is toegekomen die een nieuwe beleving in hem wakker roept.

 
6     TOT DE KERN VAN CHAGALL
Chagall beleefde de wereld als een groot toneelstuk, zijn bestaan als een nooit eindigend circus. Chagall behield altijd een masker, ook in zijn meest intieme relaties. Niemand kwam Chagall zelf ooit tegen, niemand had toegang tot zijn ziel. Alleen in zijn gedichten liet hij zichzelf gaan. Dagelijks schreef hij nieuwe gedichten, herschreef hij eerdere gedichten. En zijn etsen liggen het dichtste aan tegen zijn gedichten: persoonlijk handschrift.
De expositie van deze dertig etsen -voor het eerst in 1979 bij Cramer in Geneve- zal Chagalls laatste expositie zijn waarin hij nieuw werk laat zien. Het is een goed invoelbare stap: Met je laatste vragen uiteindelijk terecht willen komen bij God. En daarom meer dan alleen 'echt Joods'. Eerder: echt Bijbels.

 
Amsterdam, 25 oktober 2009