Ik heb je schrijfsel (per post ontvangen) met veel plezier gelezen.
Het heeft mij erg geholpen dichter bij de ontstaansgeschiedenis van het Ruben-raam te komen.
De Leymarie teksten zijn daar inderdaad niet echt behulpzaam bij.
Dank en een goed en geinspireerd 2012 gewenst!

Een grote verrassing was het niet, toen de post mij het mooie boekje over het Ruben-raam bezorgde. Ik wist dat het eraan zat te komen. Maar dat verhinderde niet dat ik het met vreugde en veel belangstelling heb gelezen. Enkele opmerkingen daarover.
Het thema dat 'elke uitleg een kunstwerk in de weg staat' mag in het algemeen waar zijn, in deze Schrijfsels geldt dat mijns inziens niet. Ik moet daarbij denken aan de opmerking van H.G. Gadamer (geciteerd door Evert Jonker in 'Van verstaan naar vertolken', blz. 76): "Bescheidenheid en respect zijn bij iedere interpretatie op zijn plaats. De interpreet mag alleen niet de monarch zijn van de interpretatie". Deze zin slaat op de uitleg van teksten, maar geldt evenzo voor de uitleg van een kunstwerk: er moet ruimte zijn voor andere visies, anders staat de interpreet het kunstwerk inderdaad in de weg. Het mooie van dit schrijfsl is echter in de eerste plaats dat Pieter Zuidema helder aangeeft wanneer hijzelf als interpreet aan het woord is. En zijn opmerkingen fungeren niet als 'laatste woord', maar nemen mij mee in zijn beleving van dit raam. Zo nodigt hij mij uit te kijken. Zo nodigt 'laten zien' uit tot zien en daar ben ik hem dankbaar voor.
Een grote verrassing was zijn conclusie in paragraaf 4, dat dit raam niet wortelt in het verhaal van Ruben, maar in de schepping. Vele commentaren noemen de scheppingselementen in dit raam, maar Pieter onderbouwt de invulling van het raam met een prachtige analyse, zowel in tekst als beeld. Klasse en zeer bedankt.
Er blijven wel enkele vragen over. Enkele malen kom ik de opmerking tegen over het verband tussen de rede van Chagall en de uitleg van de ramen. Ik ben zeer benieuwd hoe hij dat uitwerkt; nu blijft dat wat in de lucht hangen. Graag de volgende keer wat uitgebreider; ik ken die tekst wel, maar kan het zo niet plaatsen. Ik ben benieuwd.
Maar nogmaals: zeer bedankt en graag een vervolg.

Ik weet niet of het hoort in zo'n rubriek, maar ik wil toch proberen in te gaan op een paar gesprekspunten uit de voorgaande reacties. Ik begin met het oprakelen van een opmerkelijke gebeurtenis, nu vijftig jaren geleden toen Chagall de zeventig ruim gepasseerd was.
Toen Chagall in 1962 voor het eerst zijn twaalf ramen in de gloednieuwe ruimte van de synagoge zag, werd hij zo razend dat hij een stoel pakte en aan gruzelementen sloeg. Een tweede stoel werd volledig kapotgeslagen. En nog was zijn woede niet bekoeld, zodat een derde stoel het moest ontgelden. Zijn werk, waar hij enkele jaren intensief aan bezig geweest was, waar hij zijn hart in gelegd had, was hier verworden tot een lichtspel van door elkaar wervelende kleurtjes glas. Hij deed met de stoelen wat de architect met zijn werk gedaan had. Hoe anders was zijn blijdschap en innige tevredenheid toen hij samen met André Malraux de twaalf ramen een voor een op de expositie in Parijs langs liep: elk raam kwam tot zijn recht in zijn kleurenrijkdom en met zijn eigen boodschap. Nog een vierde stoel heeft hij in de Hadassa-synagoge kapot gesmeten alvorens hij de ruimte verliet. Notarieel liet hij vastleggen dat, zodra er zich een betere plek voordoet, de ramen uit hun benarde posities bevrijd moeten worden.
Ik kan me niet voorstellen dat Eef Ephraim (REACTIE 2) hiervan op de hoogte was, toen hij met zijn gezin alleen in de Hadassa-synagoge vertoefde. Die informatie zou zeker van invloed zijn geweest op zijn kijken naar het keurslijf waarin de architect Chagalls werk heeft vergruizeld.
Dat doet de vraag rijzen naar het verschil in betekenis van informatie-bieden en uitleg geven, waar Arie Uyerlinde (REACTIE 3) op wijst. Ik ontkom er niet aan dat mensen mij steeds vragen: "Maar wat ziet u er dan zelf in?" Die vraag is in wezen irrelevant. Zelfs wat Chagall er in ziet doet niet ter zake: dat maakt het gebrandschilderd raam niet tot een kunstwerk. Maar is die vraag daarom niet legitiem? Ik geef er antwoord op in het gedeelte onder het kopje "Mijn huidige kijk op het Ruben-raam" en ik hoop het zo geformuleerd te hebben, dat iedereen hierin de vrijblijvendheid proeft en zich vervolgens aangespoord voelt om er nu zelf naar te kijken en om zelf te ervaren wat dit kunstwerk met hem doet.

Het was een aangename verrassing om het boekje over het Ruben-raam bij de post aan te treffen.
Ik heb het met belangstelling en plezier gelezen.
Het maakt me wel nieuwsgierig naar de rede van Chagall bij de onthulling van de ramen, maar ook naar úw visie op de andere ramen ...
Bestaat de kans dat u in de toekomst nog meer publicaties op dit terrein het licht doet zien?
Hoe dan ook, zeer bedankt!

Deze studie, 50 jaar na het ontstaan van de Hadassah-ramen, bevat veel interessante informatie. Curieus is wel om, na de geduldige weergave van allerlei opvattingen over het Ruben-raam, te lezen dat het niet rechtstreeks in relatie staat met de bijbelse teksten over Ruben. Ook van andere wollige (Leymarie) en gekunstelde (Ziva Amishay) interpretaties wordt weinig heel gelaten.
Maar de conclusies van Pieter Zuidema in 4.4.2, of zoals hij het zelf noemt 'mijn huidige kijk op het Ruben-raam' zijn in feite ook hypotheses. Als er inderdaad geen uitleg van Chagall zelf overgeleverd is, dan wordt het gissen of uit ander werk iets afleiden. Dat is dan ook wat Pieter doet in 4.2 waar hij in de litho 'Création' een sleutel ziet tot wat Chagall in dit raam tot uitdrukking heeft willen brengen. Een verrassende en aansprekende interpretatie! Toch is zijn beschrijving van de sfeer en wat die bij hem oproept wel weer heel subjectief, en daarmee geheel voor rekening van Pieter. Dat blijkt vooral in: 'Alles is rustgevend en geordend, het is het tegengestelde van chaos'.
Wat iemand ziet in en beleeft aan een kunstwerk blijft in hoge mate persoonlijk. In het licht van deze 'open deur' is het motto van deze 'schrijfsels' Elke uitleg staat een kunstwerk in de weg een paradoxale uitspraak. Had Chagall zelf een uitleg gegeven over het Ruben-raam, dan nog zou een ieder nu naar hartelust er van alles van mogen vinden en eraan mogen beleven. En zou ieder z'n eigen subjectieve gelijk mogen en kunnen hebben. En zou dat dan het kunstwerk in de weg staan?

Met toenemende verwondering heb ik je artikel over de 12 ramen van Chagall- en m.n.die van Ruben gelezen. Wat een grondig en serieus werk! Alle respect en veel dank! Het zal veel mensen helpen intenser en opener te kijken. Zelf kan ik dit niet op deze wijze. Daarom kan ik via deze lijn ook geen goede reactie geven. Wel een andere: Bij mij verloopt het “ZIEN” een beetje anders. De gehele compositie of beter de compositie in zijn geheel, als eenheid dus, dringt in mij binnen, met al zijn kleuren, lijnen, ritmen en verbanden --- en komt dan als een soort klinkend woord in mijn hart terecht .Daar verwijdt het zich weer, als het ware,-- tot aan het Scheppingswoord Zelf, waar je de Bron van de Ware Kunstenaar ervaart, die in staat is de geheimen van Schepping te onthullen door die op vele wijzen
tot expressie te brengen. Dit is dan tegelijk Zelfexpessie, want de Bron getuigt van Eenheid en Verbinding. Dit is ook de reden waarom ik ( in”principe” dus) niet naar één onderdeel (details) wil kijken ,dwz het lukt me gewoon niet. Samen zijn ze één Verhaal. Samen als een Kubus- Compositie zijn ze EEN manifestatie uit het Oneindige, dat zich in ons Bewustzijn wil” uitleven” of beter: wil uitspreken.
Overigens zijn de 12 ramen in kubusvorm boven op de synagoge, zelfs dus weer een onderdeel van het groter geheel van die synagoge. Een onderdeel dat staat voor de Kroon ervan ! ( Chagall heeft daar de “Koningin” gekroond ! ).
Het een kan ik dus nooit los zien van het ander. En de ene keer dat ik in die synagoge was, konden ook alle hinderlijke lichten uit (n b ook de eeuwige lamp die voor de kandelaar symbool staat, ook geen geluidsbandje en geen andere bezoekers !). Daar stond ik èn liep ik alleen ( met vrouw en 2 van
mijn kinderen ) in deze “Tempel”. En dat is dan heel anders dan één onderdeeltje te bekijken en te analyseren, hoe gedegen, mooi en waar dit op zich zelf ook is. Want dan “sta” je opeens in en vóór de waarheid van je eigen “manifestatie”. Dit is je levende bezielde lichaam in deze wereld van dualiteit en veelheid. Je kijkt, beweegt en bent in een onbeslagen spiegel. Deze “Plaats” (makum) van stille ruimte, met verhoging en met de Kubus, wordt dan “even” je eigen “Verschijning” in ruimte en tijd. En de Kubus waarin het Ene Licht (de ENE) zich in alle kleuren laat zien, is dan als het “Heilige der Heiligen” dat je (even) herkent als je eigen “verlichte” Bewustzijn. En dan, achteraf, herken ik “mijn” Marc Chagall als ware Kunstenaar die dit Geschenk eigenlijk in “al” zijn werken schenkt: “Ontvang de waarheid in je bewustzijn, dat jouw Ware Zelf niet uit deze wereld komt, maar van buiten die Tempel, uit de Bron van het niet-manifeste Licht.
Maar wees er wel van bewust, dat je hier in jouw afgezonderde lichaam terecht bent gekomen om deze vreugdevolle ontdekking te doen.
Jij bent vorm én vlees (tempel en lijf) geworden, steeds om nieuwe nuances van Licht, leven en liefde “toe te voegen” aan jouw eeuwige Bron.”

CHAGALL Schrijfsels…


Hoewel ik het motto van deze nieuwe rubriek zeer twijfelachtig vind, wil ik wel reageren. Het motto ”Elke uitleg staat een kunstwerk in de weg” is natuurlijk terecht wanneer iemand zijn of haar uitleg als dè uitleg wil poneren. Anderzijds kan kennis van achtergrond, van waaruit iets is ontstaan, een kunstwerk sprekend maken voor de beschouwer.

Het RUBEN RAAM IN DE HADASSA SYNAGOGE in Jeruzalem.

Ik ben het eens met de conclusie van Pieter Zuidema dat dit raam als motief de schepping heeft. Zoals Jakob zijn zoon Ruben de eerste vrucht van zijn voortplantingskracht noemt, zijn eerste schepping, is dit Ruben-raam de eerste van zijn 12 Hadassa ramen.
Het scheppingsmotief komt – naast wat Zuidema er over schrijft in zijn studie – ook tot uiting in de herhaalde viertallen. De vierslag vind je in veel joodse verhalen terug. Vier is het getal van de gehele aarde. De vier windstreken omvatten de totale schepping. Vergelijk bijvoorbeeld het Loofhuttenfeest wanneer met de loelav, de bundel met vier verschillende planten, naar deze vier windstreken evenals omhoog en omlaag wordt geschud, waarmee hemel en de hele aarde met elkaar worden verbonden. Maar ook op tal van andere momenten (zoals in de Pesach liturgie) komt deze vierslag voor.
Het eerste verhaal dat je als kind (zeker als orthodox joods kind) leert over je traditie, is het verhaal van Tenach over de wording van hemel en aarde, de schepping zoals je leest in Genesis 1.
Scheiding tussen de wateren, scheiding tussen zee en droog land. Later de schepping van de lichten aan het uitspansel, de waterdieren en het gevogelte, en nog een dag later de landdieren.
Al deze elementen vind je terug in het Ruben-raam. Uiteindelijk wordt ook de mens geschapen, die Chagall niet mocht uitbeelden in deze ramen …
Chagall heeft de ramen in Jeruzalem gemaakt als dank voor zijn eigen achtergrond, de verbondenheid met zijn voorgeslacht, zijn traditie. De schepping staat aan het begin van zijn eigen wording, en daarmee ook aan het begin van zijn reeks ramen voor Jeruzalem.