05 PAPER OF THE MONTH

W I E   I S   I K ?

Marc Chagall, litho M.196 uit Lassaigne Chagall 70 (1957)
Marc Chagall, litho M.196 uit Lassaigne Chagall 70 (1957)

Voordracht gehouden bij de opening van de ‘Klokken-tentoonstelling’  in het Meermanno-museum te Den Haag op 8 februari 2017. De voordracht kent een Inleiding, een deel over Chagalls kunst, een deel over de vijftiger jaren van de vorige eeuw en als afsluiting een deel over een eigentijdse benadering. Het eerste deel van de voordracht is hier weergegeven, het tweede deel volgt als 'Paper of the month’ van oktober 2019. 

 

I N L E I D I N G   

 

de PUBLICATIES  over  CHAGALLS  LEVEN  en  WERKEN

Er is reusachtig veel gepubliceerd over Marc Chagall en zijn werk. Zowel tijdens zijn leven als na zijn dood, nu dertig jaar geleden. Over de beschrijvingen van zijn leven zal ik hier kort zijn. Je kunt bij een levensbeschrijving kiezen tussen de gebeurtenissen die plaatsgevonden hebben en nagetrokken kunnen worden. Of je baseren op de voorstelling van zaken die de betrokkene en anderen in woord en geschrift hebben aangeleverd. Bij Chagall dient bedacht te worden dat hij zijn fantasie doelbewust heeft losgelaten op zijn weergave van de gebeurtenissen in zijn leven. Veel aangepast, veel weggepoetst.

 

 

KLOOF  in de LEVENSBESCHRIJVINGEN

Dit schept daardoor een kloof tussen beide soort beschrijvingen. De nabestaanden van Chagall kiezen voor Chagalls ‘fantasie’- insteek en werken niet mee om de feiten boven tafel te krijgen. De betreffende documenten zwerven ongeordend in kasten en kisten en zijn ontoegankelijk voor onderzoek en documentatie door derden. Omdat het Chagall Comité hier het zwijgen toe doet, is de verleiding groot om je er maar bij neer te leggen. Want we hebben toch alleen te maken met de kunstwerken van de kunstenaar? Trouwens: behoort de wereld die hij zichzelf geschapen heeft niet eveneens tot zijn kunst?  Daar heeft het alles van.

 

OVERSTAG….  een zwakte in de KUNSTBESCHOUWING 

Vaak ga ik overstag. En zo onderschrijf ik dat hij in 1887 geboren is, wetend dat hij twee jaar later als tweede van een tweeling ter wereld kwam. Zoiets wringt, maar gelukkig schrijven de meeste kunstboeken dit soort zaken van elkaar over. En daarmee ligt het vast.  Een zwakke kant in de kunstbeschouwing is de gewoonte om iets voor waar te houden als het maar vaak genoeg te boek staat en door anderen geciteerd wordt. De schaduwzijde is dat dit procedé ook in de bespreking van kunstwerken opgeld doet.

 

DEEL EEN    CHAGALLS KUNST

 

de WORDINGSGESCHIEDENIS  van CHAGALLS SCHEPPINGEN           

Vanmiddag beperk ik me tot de problemen bij het ontrafelen van Chagalls werk. De ontstaansgeschiedenis van zijn scheppingen kent een zeker patroon:

1. Hij begint aan iets vanuit een eigen ‘doorleefde ervaring’ en dus nooit vanuit een constructie of een abstract thema, zelfs niet een ‘opdracht van buiten’.

2. Hij zoekt in zichzelf naar het ‘algemeen menselijke’ in deze gebeurtenis. Hij baseert zich daarbij graag op uitingen uit ons culturele erfgoed. Hij bezit hiervoor een antenne in alle literatuur, muziek en beeldende kunst. Dat is de reden dat hij zich een Europees kunstenaar noemt.

3. Bij de keuze van het juiste medium (kies ik voor een schilderij, een ets, een raam, een litho) laat hij die ‘doorleefde ervaring’ buiten beschouwing en begint op de tast het aangeboorde thema te verbinden met het medium.

4. Hij probeert in het gekozen medium vorm te geven aan dat algemenere thema. Dit is vooral een proces van aftasten in zichzelf: half bewust, half onbewust. Het wordt ook een aftasten naar de grenzen van het gekozen medium.

5. Zodra hij aanvoelt dat een van deze twee ‘creatieve stromen’ (thema/medium) vermindert, stopt hij. Om op een later moment het werk weer op te pakken. 

6. Wanneer het kunstwerk voltooid is, zet hij het ergens anders neer en taxeert het daarna (het liefst naast een bos bloemen) met een zekere afstandelijkheid met nieuwe ogen. Tot 1944 speelt zijn vrouw Bella op deze momenten een beslissende rol.

7. Is het akkoord bevonden, dan laat hij het kunstwerk los en plaatst het buiten zijn atelier: het werk moet verder zijn eigen weg vinden.  Wat Chagall doet is eigenlijk onze westerse bagage tevoorschijn halen, oppoetsen en vernieuwd terugplaatsen: er is een kunstwerk toegevoegd aan onze culturele bagage. Een goed voorbeeld levert Litho M.192: Het De Profundis van Psalm 130.

 

het TYPE KUNSTWERKEN

Chagall is bepaald niet de enige kunstenaar die het type kunstwerken maakt waaraan ‘l’Experience vécu’ ten grondslag ligt. Alle kunst die de beschouwer dwingt om bij zichzelf te rade te gaan, maakt hier gebruik van. Ik heb de indruk dat dit vaker geldt voor de muziek, de poëzie, het theater en de dans dan voor de beeldende kunst of de bouwkunst. Voor kunst die stoelt op de ‘doorleefde ervaring’ kan gezegd worden dat je er de rust en de tijd voor moet nemen om het op je in te laten werken. Je moet er kortom een stoel bij pakken. 

 

TER ADSTRUCTIE

Ambroise Vollard heeft in ongeveer dezelfde tijd opdracht gegeven tot het maken van 100 etsen rond ‘liefde en erotiek’ aan Picasso en ‘de Bijbel’ aan Chagall. Een bezoek aan de tentoonstelling van een complete Picasso-serie vereist geen stoel, wel denk je na tien etsen: 'Nou weet ik het wel’ en versmalt je blik tot: ’Goh, wat een mooi sterretje heeft hij van dat kontgaatje gemaakt’. Je loopt met snelle pas langs die haarscherpe vondsten en gaat blasé verlangen naar koffie. Een Chagall-bezoek vraagt al bij de eerste ets ’Noach die een duif loslaat’ om een stoel. Waar ken ik dit beeld van, waarom uitgerekend die viervoeter en die haan… Je moet rustig de tijd nemen voor de zoektocht in jezelf. Na vijf Bijbeletsen overvalt je een zekere moeheid, en je denkt: 'honderd etsen? Ik kan er hooguit tien behappen.’ 

 

CHAGALL  'LE  MESSAGER'

Chagall voelde zichzelf in zijn derde en laatste levensfase een boodschapper. Hij wilde zijn kunst inzetten om de wereldvrede dichterbij te brengen vanuit de overtuiging dat zulks alleen kan met de liefde tussen de mensen als bindmiddel. In de jaren na WO.II was dat ouderwets gepraat en stond -zeker in Parijs- haaks op de toen heersende mode, gevoed door populaire filosofen als Sartre. De ‘ander’ staat als object  tegenover je.   En zoeken wat de ander voor je betekent was geen mode meer.

 

Den Haag,  8 februari 2017

Pieter Zuidema

             

0 Berichten

04 PAPER OF THE MONTH

Chagalls bijdrage aan de Wereldvrede

Marc Chagall litho aff. 119 L'ANGE SUR FON BLUE, 1969
Marc Chagall litho aff. 119 L'ANGE SUR FON BLUE, 1969

 

 Toespraak bij de opening van  de drie Walcheren-exposities

 - zomer 2007  van het Chagall Comité Zeeland -

 op zondag 1 juli 2007 in de Wandelkerk te Middelburg.

 

De drie expositiegebouwen:

Wandelkerk, in de voet van de Lange Jan te Middelburg

Synagoge van Middelburg  (ingang Herenstraat 14)

Boerderij de Osseberg (Singelweg 11 bij Sint Laurens)

 

Deze toespraak vormt de verbindingsschakel tussen de rede die Marc Chagall heeft uitgesproken bij de installatie van de twaalf gebrandschilderde ramen in de Synagoge van het Hadassah-universiteitsziekenhuis-complex (bij Jerusalem) en de grafische werken op de drie expositielocaties. Deze in het Jiddish opgestelde rede is in een Nederlandse vertaling voorgelezen door Heleen Pasma; direct hierop volgde onderstaande inleiding door Pieter Zuidema, van de research- & documentatie-afdeling van de Chagall-collectie WUYT in Amsterdam.

 

 

c h a g a l l

Kan dat, als kunstenaar werken aan de "Vriendschap & Vrede met alle volken"? Geboren in een land waar de tsaar de jodenhaat kon oproepen als het hem van pas kwam, opgegroeid temidden van oorlogen en godsdiensttwisten.  Waar de Russische revolutie geen vrijheid & gelijkheid bracht, maar Chagall meer geleden heeft dan ergens beschreven staat. Werkelijk tot het uiterste, het bittere eind.

                                                

h a d a s s a h

Het Hadassah-ziekenhuis-complex. Nog geen twee jaar geleden genomineerd voor de Nobélprijs voor de vrede.  Waar een patiënt in burka door dezelfde deur binnenkomt als een zieke orthodoxe Jood met pijpenkrullen. Een plek waar Moslim, Jood, Jordaniër, Israëliër, Libanees, West-Europeaan samenwerken: waar keppeltje, hoofddoekje en kaaskop in hetzelfde team zitten.

                                                

v r e d e

Wat staat de vrede in de weg als je het Sjalom van de Jood hoort, het Pace van de Rooms-Katholiek, het dagelijks vredesgebed van de Moslim, de wekelijkse zegenbede van de Protestant, en die loot van het wereld-humanisme?

        Meent men dan niet wat men zegt?

        Weet men dan niet wat men zegt?

Chagall was zich van drie grote barrières bewust:

                                                

w a n d e l k e r k

Wat in woorden beleden wordt en ergens heel diep in ons mensen uit Europese en Middellandse-zee culturen verankerd ligt, blijken tot de eigen clan beperkte, maar verder dode formules te zijn door gebrek aan beelden -bij gebrek aan verbeelding- van die vage ondergrond in ons bewustzijn.

Sinds zijn terugkeer na de tweede wereldoorlog uit Amerika rekende Chagall dit tot een van zijn belangrijkste taken: in beelden oproepen wat die eeuwenoude culturen voor wezenlijks aan ons hebben doorgegeven.

In de 36 litho's hier aan de voet van de Lange Jan ziet u hem hieraan werken, hiermee worstelen, hieraan vreugde beleven.

                                                

s y n a g o g e

De tweede barrière ervoer Chagall in de heersende mode-filosofie van die dagen, zoals onder andere verwoord door de populaire existentialist Jean Paul Sartre in uitspraken als : Ik ben mijn eigen baas. Als ieder dit waar maakt, heeft de vrede geen bodem meer. Vrede wordt dan een keuzevrijheid van eigen-baasjes.

Dat deed Chagall teruggrijpen naar de Mozes waar hij naar vernoemd is: die Mozes die Gods Woorden op de twee stenen tafels met beide handen aangreep, omarmde, koesterde, uitdroeg.

Neem de tijd om zo de litho's in de Synagoge op u in te laten werken. Pak er rustig een stoel bij: het is er geen museum.

b o e r d e r i j    d e   o s s e b e r g

De derde barrière: het gebrek bij menigeen aan de behoefte om bij zichzelf te rade te gaan en geen genoegen te nemen met zichzelf. Alleen dan en alleen daar vind je de bron tot vrede. Proeft u hier iets van Chagalls zielsverwantschap met mensen als Dag Hammerskjøld?

Bezie de wereld kalm om je heen en merk op hoe mensen bezig zijn met geld, status, macht, uiterlijke zaken. En hoe men de ander te oud acht om nog te veranderen: geen beter excuus om zelf oppervlakkig voort te parasiteren. Waar leef je nog voor, wat is je bestaansrecht als je jezelf niet steeds onder de loupe neemt en (zo gelouterd) de ander tegemoet treedt?

Ga naar Boerderij de Osseberg, zie hoe Chagall zichzelf onophoudelijk de maat neemt en, net zoals Rembrandt, in zelfportretten zichzelf bij de keel grijpt. Op een aangrijpende manier vind je daar het werk uit de Wandelkerk en de Synagoge  voortgezet en afgerond.

b e s l u i t

Zoals het Hadassah-ziekenhuis een stukje Psalm 87 is,  kan zo Middelburg,  wat zeg ik: Walcheren,  misschien nog sterker: heel Zeeland ... een stukje Mokum worden? Dat kan dus. Daar wil het Chagall Comité Zeeland zich voor inzetten.

Deze exposities op Walcheren vormen het begin.

Amsterdam, Middelburg, 1 juli 2007

Pieter Zuidema

             

0 Berichten

De klokken van Chagall - Na zestig jaren 2017 | 2018

Chagall Research Centre Wuyt presenteert op woensdag 8 februari 2017, in Museum Meermanno te Den Haag, het boek ‘De klokken van Chagall – na zestig jaren’. Er verschijnt ook een luxe uitgave (oplage 40 stuks) met daarin een origineel Kwadraatblad uit 1956 dat een litho van Marc Chagall (1887 – 1985) bevat. De boekpresentatie is tevens het startschot voor de gelijknamige reizende expositie.

 

Al Chagall's litho’s van na zijn terugkeer aan het einde van WOII uit de Verenigde Staten zijn gedrukt in Parijs. Hierop bestaat één uitzondering: litho M.112 uit 1956, gedrukt bij steendrukkerij de Jong & Co in Hilversum en verschenen in het kwadraatblad “De klokken van Chagall” van de hand van Bernard Majorick (pseudoniem van J.J. Beljon). De uitgave van de kwadraatbladen is een initiatief van Pieter Brattinga. 

 

De reeks kwadraatbladen (1955 – 1974) is tot op de dag van vandaag zeer geliefd en er is nog veel bewondering voor de uitmuntende techniek en originele onderwerpen van de Kwadraatbladen. Met het zevende Kwadraatblad ‘De klokken van Chagall’ worden in 1957 de bladen definitief op de kaart gezet. Elk Kwadraatblad kent zijn eigen ontstaansgeschiedenis. Het verhaal rond “De Klokken van Chagall” is illustratief voor het idealisme en het enthousiasme van Brattinga en zijn medewerkers.

 

Het nieuwe boek “De klokken van Chagall - na zestig jaren” bestaat uit het oorspronkelijke essay “De klokken van Chagall” van Joop Beljon (1922 –2002). Ook bevat het boek een artikel van Annette Brattinga over de reis van Brattinga, Beljon en Van der Elsken naar Chagall in Frankrijk in 1956. Het Research Centre verzorgt artikelen over de Kwadraatbladen in het algemeen en over een “Terugblik na zestig jaren” over het gebruik van de klok (en het begrip ‘tijd’) in het werk van Chagall.

 

Reizende expositie

Na de boekpresentatie in Museum Meermanno op 8 februari 2017 wordt de reeks exposities op 1 maart geopend in Museum Elburg. Er wordt voornamelijk grafisch werk van Chagall en materiaal over de Kwadraatbladen getoond. Hierna is de tentoonstelling te zien op de volgende locaties:

 

Expositieplekken 

Elburg              1 maart -   8 april 2017                           Museum Elburg 

Zaandam        12 april -21 mei 2017                                Westzijderkerk Zaandam

Enschede       23 mei -2 juli 2017                                    Synagoge van Enschede                           

Sint Laurens   4 juli - 6 augustus 2017                         Boerderijgalerie 'De osseberg'

Doesburg        8 augustus - 10 september 2017         Grote of Martinikerk 

Bennekom      12 september - 15 oktober 2017          De Maria Virgo Reginakerk 

Veenklooster 17 oktober - 28 oktober 2017              Galerie De Kuiperij

Joure                21 november - 31 december 2017        Museum Joure

Oegstgeest    4 februari - 4 maart 2018                     Regenboogkerk

Maastricht       6 maart - 8 april 2018                           Galerie Karavanserai

Zuidlaren      15 april - 13 mei 2018                                Synagoge Zuidlaren

Amsterdam    15 mei - 18 juni 2018                               Afsluiting

 

 

Aanvullende informatie is verkrijgbaar bij het Chagall Research Centre Wuyt

info@chagall.nl | +31 (0)20 73 72 739 of +31 (0)20 62 43 892



Chagall Galerie Wuyt

Erik de Wolf BSc - Gallery-owner   

Spiegelgracht 32

1017 JS Amsterdam

+31(0)642 694 446   

galerie@chagall.nl

 

Chagall Research Centre Wuyt

drs Pieter Zuidema M.A. - CRC-director   

Lange Leidsedwarsstraat 143 (bg) 

1017 NK  Amsterdam

+31 (0)20 73 72 739  

+31 (0)624 105 863 

info@chagall.nl