09 PAPER OF THE MONTH

HET HADASSAH - J O S E F - RAAM

Joseph, final design from Jerusalem Windows PC.049 (1962)
Joseph, final design from Jerusalem Windows PC.049 (1962)

1.  AANLEIDING  TOT  DE  RAMENSERIE

 

     1.1.  De Hadassah-organisatie

De Amerikaans- Joodse Vrijwilligersorganisatie HADASSAH is in 1912 begonnen met het organiseren van ‘goede werken’ in Palestina, het land van oorsprong van het Joodse volk. Denk bij ‘goede werken’ vooral aan onderwijs en medische zorg, vergelijkbaar met elementen van het zendingswerk/de missie vanuit Christelijke gemeenschappen. In 2006 is de Hadassah-organisatie  een van de drie genomineerden voor de Nobelprijs voor de Vrede vanwege het vele goede wat tot stand gebracht is op het gebied van medische zorg en onderwijs in Palestina, ongeacht ras, nationaliteit of geloof.

      1.2. Nieuwbouw bij Jeruzalem 

Ter gelegenheid van het vijftig-jarig bestaan bouwt de organisatie een twintigtal nieuwe universiteitsgebouwen in de heuvels bij Jerusalem, met als sluitstuk een universiteits-ziekenhuis met een stiltecentrum/synagoge. In hun zoektocht naar een stijlvolle bekroning van dit omvangrijke nieuwbouw-complex zien ze Chagalls werk aan gebrandschilderde ramen in de kathedraal van Reims en weten hem over te halen om voor hun synagoge twaalf gebrandschilderde ramen te vervaardigen met elk een van de stammen van Israel tot onderwerp. 

     1.3. Een moeilijk besluit voor Chagall

Marc Chagall stond aanvankelijk  erg aarzelend tegenover dit verzoek, want hij had vrijwel geen affiniteit met die twaalf stammen en hun ’stamvaders’.  In het verleden had hij blijk gegeven alleen geïnspireerd te raken door de Bijbelse verhalen over Josef, maar uitgerekend deze zoon van Israel hoort niet in het rijtje van de twaalf stammen. Van Josefs andere broers staat maar weinig karakteristieks beschreven. 

Een tweede bezwaar gold fundamentalistische gedachtengoed van de Hadassah-organisatie waar Chagall nooit helemaal omheen zou kunnen, zoals de eis om geen afbeeldingen van GOD of van (delen van) mensen in de synagoge aan te brengen.  

Een derde bezwaar betrof de omvang van het werk: ruim honderd vierkante meter gebrandschilderd glas op zo korte termijn zal betekenen dat hij zijn glasarbeid in de kathedraal van Reims enige jaren op moet schorten. 

Chagalls vrouw Vava haalt hem toch over de streep door hem te herinneren aan zijn vaak uitgesproken wens  om als dank voor de religieuze opvoeding die hij heeft genoten een groots werk aan dit land van oorsprong  terug te geven. Hij besluit  deze twaalf ramen hiertoe te gebruiken door in elk raam een religieuze emotie te leggen, zoals hij die hij in zijn jeugd meegekregen heeft.  

Met het Hadassah-comité komt hij overeen voor de ramen niet de twaalf stammen, doch de twaalf zonen van Israel (Jacob) te kiezen: Dan hoorde tenminste die ene zoon Josef erbij. Aan Gods vierde gebod -Gij zult geen afbeelding voor mijn Aangezicht hebben-  valt evenwel niet te tornen en Chagall zal zich hier -soms met een humoristische noot- mee verzoenen.

Joseph, first color study from Jerusalem Windows PC.049 (1962)
Joseph, first color study from Jerusalem Windows PC.049 (1962)

2.  CHAGALLS  REDE  BIJ  DE  INAUGURATIE

 

      2.1.   Een rondreizende expositie vooraf

Voordat de ramen hun definitieve plek in de Hadassah-synagoge kregen, worden ze op verzoek van André Malraux -de toenmalige Minister van Cultuur- in het Louvre tentoongesteld van 16 juni tot 30 september 1961. Bij deze expositie  verschijnt een uitstekende catalogus, waaraan Chagall met vele betrokkenen heeft meegewerkt: “Chagall Vitraux pour Jérusalem” (zie boek PC.047).  Marc Chagall heeft daarin de teksten vermeld die voor hem het vertrekpunt waren om aan een raam te beginnen; voor elk raam kon met een enkel kort zinnetje worden volstaan. Dat alleen het Josef-raam een uizondering vormt zal u, gezien het bovenstaande, niet vreemd voorkomen: hij heeft er een hele bladzijde voor nodig. Meer tekst dan voor de andere elf ramen samen. 

       2.2.   De beroemde rede van Marc Chagall 

Doorgaans staan de verhalen van MarcChagall vol humor en fantasie om te verhullen waar het nou echt om gaat. Maar een enkele lezing blijkt nauwgezet voorbereid en dan precies weer te geven wat Chagall op het oog had.  Die zinnen die hij dan uitspreekt doen denken aan zijn gedichten en zijn in wezen alleen voor hemzelf bedoeld zijn. Het is uitzonderlijk wanneer Chagall op deze wijze in het openbaar rekenschap aflegt van een gemaakt kunstwerk en het is veelzeggend dat hij bij de inauguratie van de 12 ramen in de Hadassah-synagoge op 6 februari 1962 zo’n rede uitgesproken heeft. U komt de echte Marc Chagall tegen. Ik zal mijn betoog met deze rede afsluiten. 

      2.3.   De herkomst van onze religieuze gevoelens

Eén belangrijk thema in zijn rede wil ik alvast vermelden: Als Chagall spreekt over het Joodse volk dat duizenden jaren geleden geleefd heeft temidden van andere Semitische volkeren vervolgt hij zijn voordracht met deze ontboezeming: “Tijdens het maken van dit religieuze werk had ik de grootse scheppingen van de toenmalige Semitische volkeren om ons heen in gedachten.” Wat kan hij hiermee bedoeld hebben? Toch niet de bouwkunst van de Egyptenaren of de Assyriërs.  Wat heeft de Joodse cultuur geïnspireerd tot het fundament van de religieuze emoties, waar Chagall zoveel eeuwen later nog op teert?

Joseph, second color study from Jerusalem Windows PC.049 (1962)
Joseph, second color study from Jerusalem Windows PC.049 (1962)

3.   PSALMTEKSTEN   ALS  BASIS   VAN  DE  RAMEN

     3.1.    De Psalmen als hart van de religieuze uitingen

Ik kom maar tot één antwoord: de vele Psalmen of psalmgedeelten die het Joodse volk heeft ontleend uit ‘de grootse scheppingen’  van de Syrische volkeren:  die legden het religieus-emotionele fundament voor de tempeldienst.  De honderdvijftig psalmen die tot vandaag de dag toe dragers zijn van elke Joodse en Christelijke eredienst.  U vindt twaalf palm(gedeelt)en in deze Hadassah-ramen terug. 

     3.2.    Hoe te werk te gaan 

Wilt u de twaalf ramen ontrafelen?   Het moge duidelijk zijn dat het kennis nemen van de geschiedenis van elk der zonen van Jacob u niet op weg helpt, doch doet verzanden op die zijsporen.   Biedt nader kennis nemen van de 150 Psalmen uit het Boek der Psalmen een uitkomst?   Het kan geen kwaad, maar ook daarmee komt u niet ver.  De beste manier die ik u kan aanraden is:  verdiep u in zo’n raam door bij  uzelf na te gaan wat er in u opwelt als u er voor staat…..  Wat roepen de kleuren en de beelden bij u  op?  

In het Louvre stonden de twaalf ramen perfect opgesteld en op foto’s zie je  Chagall er dankbaar en tevreden rondlopen.   

     3.3.  Een zoektocht, geen zoekplaatje

Mijn advies betreft trouwens de benadering van elk werk van Marc Chagall. Het issowieso een beproefd middel om tot klassieke kunstwerken door te dringen. Ik vertel dus niks nieuws. Maar de aandacht die ik hierom vraag komt door teleurstellende ervaringen rond deze ramen. Zoals bij de standaard-uitleg (met zo’n bandje in diverse talen) dat de rondleiding in de Hadassah-synagoge biedt met de twaalf ramen als zoekplaatjes.   Dan is het doel bereikt als de bezoeker een tevreden gevoel krijgt omdat hij de weetjes-vragen heeft beantwoord, zonder bij zichzelf te rade te zijn gegaan. 

    3.4.  De Litho’s  van de voorstudies en ontwerpen 

De plaatsing van de ramen in de synagoge is voor Marc Chagall op zo’n debacle uitgelopen dat hij bovenmate veel zorg heeft besteed aan de vervaardiging van de 36 originele litho’s ervan.  Hij hoopte dat de bedoeling en de kracht van de ramen langs deze weg beter tot zijn recht zouden komen.  Het resultaat is verbluffend: het zijn 36 pareltjes geworden  waar de bezoeker beter van kan genieten dan van het kleurenspectakel dat de architect van de Synagoge heeft bewerkstelligd.      

    3.5.   En die Psalmen dan…... 

Wie onbevangen blijft kijken en bij zichzelf terade gaat komt Psalm 1 tegen en ontmoet Psalm 150.  Hij ziet  de kern van Psalm 46 of verwijlt bij Psalm 23.  Natuurlijk treft u bij het Juda-raam een Koningspsalm dieu met het vorstelijke rood optilt naar het Nieuwe Jeruzalem waar het lam en de leeuw………..   Het gaat u vast lukken.  Neem de tijd en neem een stoel. 

meer lezen 0 Berichten

08 PAPER OF THE MONTH

Vervolg - Vitraux pour Jerusalem

marc chagall amsterdam koop buy gallery
Ruben - First color study from Jerusalem Windows PC.049 (1962)

Vervolg van de introductie voor de gastheren en gastvrouwen bij de expositie in Oud-Beierland in september 2011 van de 36 originele kleurenlitho’s van de voorstudies die Marc Chagall gemaakt heeft voor de twaalf ramen in het Stilte Centrum van de Hadassah - Universiteitskliniek even buiten Jeruzalem. Dit tweede deel  betreft een nadere kennismaking met het gebrandschilderde raam dat de naam RUBEN heeft meegekregen.

 

4.   EEN  WIJDVERBREID  MISVERSTAND

In het eerste deel heeft u al gelezen dat Chagall zijn werken geen namen, titels of uitleg meegaf, want dat kon het onbevangen kijken naar het kunstwerk alleen maar in de weg staan. Daarom konden de namen die aan een werk van Chagall waren toegekend in de loop der jaren nogal eens probleemloos veranderen. Vandaar ook dat de namen meestal zo leeg mogelijk bleven, vooral door twee elementen uit zo’n werk te benoemen: "vogel en tak",  “clown met bos bloemen”, “stelletje bij een boom”. Overduidelijk laat Marc Chagall blijken dat het wezenlijke - als dit al verwoord zou kunnen worden - niet in een titel is te vangen. Slechts bij één serie is hem dit totaal uit handen geslagen: de naamgeving van de twaalf gebrandschilderde ramen in Jeruzalem. Dat komt vooral door het boek van Jean Leymarie dat in het eerste deel ter sprake is gekomen. Een uitstekende catalogus bij deze 12 ramen is verschenen bij de eerste expositie van de ramen, te weten in het Louvre te Parijs van 16-6 tot 30-09 1961. Hier heeft Chagall met vele betrokkenen aan meegewerkt: Chagall Vitraux pour Jérusalem. Marc Chagall heeft daarin de teksten laten plaatsen die voor hem het vertrekpunt waren om aan een raam te beginnen; voor elk raam kon met een korte verwijzing naar een Bijbeltekst worden volstaan. Alleen het Josef-raam vormt een uitzondering, aangezien Josef de enige van deze twaalf mannen is waar Chagall affiniteit mee had.      

Ruben - Second color study from Jerusalem Windows PC.049 (1962)
Ruben - Second color study from Jerusalem Windows PC.049 (1962)

 

5.   BIJBELTEKSTEN  ROND  RUBEN 

Als Chagall zich toelegt op het maken van een raamontwerp moet zich in zijn geest een over-en-weerspel hebben voltrokken tussen die kerntekst van de betreffende zoon van Israel en de religieuze emotie die hij in het raam tot uitdrukking wil brengen.  Het is daarom niet vreemd dat hij eerst van alle twaalf ramen een zwart-wit schets maakt, om vervolgens afstand te scheppen van die kerntekst en het ontwerp vervolgens in een tweede zwart/wit-schets verdiept. Daarna kan hij de kernteksten die overgeleverd zijn van de betrokken ‘zoon’ loslaten om zich te concentreren op de vormgeving van die religieuze emotie die hij zich herinnert vanuit zijn jeugd.

 

5.1. de naam  RUBEN

‘Ruben’ is “ RE-OE VEEN” , en luidt vertaald :”Kijk, een Zoon!” 

De naam Ruben komt 67 x voor in de Bijbel, waarvan 14 keer in geslachtsregisters. Daarnaast 15 keren in de beraadslagingen rond het in bezit nemen van het beloofde land Kanaän, na de Exodustijd. De nazaten van Ruben vormen een herdersvolk dat aan de overkant van de Jordaan voldoende grazige weiden aantreft. De Rubennieten groeien niet uit tot een grote stam. 

Ruben - Final design from Jerusalem Windows PC.049 (1962)
Ruben - Final design from Jerusalem Windows PC.049 (1962)

5.2. de drie vaste, weerkerende bijbelplaatsen

1. Moeder Lea’s woorden bij de geboorte (Genesis 29: 32)

   “Want de Heer heeft gezien wat ik te verduren heb.

    Nu zal mijn man van mij houden.”

2. Vader Israels laatste woorden  (Genesis 49: 3-4)

    "Ruben, de oudste zoon ben jij,

     de eerste vrucht van mijn manlijke kracht,

     in fierheid en macht de voornaamste.

     Onstuimig ben jij als het water -

     nee jij zult niet de voornaamste zijn,

     want jij hebt je vaders bed beslapen,

     je vaders legerstee ontwijd.”

3.  Mozes laatste woorden (Deuteronomium 33: 6)  

     “ Ruben, hij moge leven en niet sterven,

       hoe gering zijn aantal ook is."     

 

5.3.  enkele beschreven gebeurtenissen

1. Het verhaal van de liefdesappels   (Genesis 30: 14-18)

2. Rubens rol rond de verstoting van Josef   (Genesis37)

3. Rubens borgstelling aan zijn vader voor Benjamin  (Genesis 42: 37)

M.230a. from Bible Verve 37/38 PC.042 (1960)
M.230a. from Bible Verve 37/38 PC.042 (1960)

 

 

6.  CHAGALLS  EIGEN  INVULLINGEN

Hoewel Marc Chagall geen behoefte heeft om wat over zijn werk los te laten en zelfs geen enkel commentaar heeft gegeven bij de teksten van Jean Leymarie in “Les Vitraux pour Jerusalem” valt er genoeg op te sporen. Ik wees hierboven reeds op het kernzinnetje dat voor Marc Chagall als vertrekpunt gold om aan een volgend raamontwerp te gaan werken. Al werkend nemen andere zaken de inhoud over.    

 

6.1. de Hebreeuwse teksten 

Alle twaalf ramen voeren - meestal in het bovenste gedeelte - de naam van de stamvader. Zo ook hier de naam RUBEN. Op het Ruben raam verwijst Chagall ook naar de Hebreeuwse tekst van Jesaja 40:12: 

       “Wie heeft de wateren met holle hand omvat,

         de hemel gemeten met een ellemaat?      

        Wie heeft het stof van de aarde 

         met een maatlepel afgepast?”

Het kan niet anders dan dat deze tekst een belangrijke drager wordt van het RUBEN-raam.

 

6.2. Chagalls rede bij de inauguratie op 06-02-1962

Deze redevoering van Marc Chagall leest als een gedicht en voelt als een Chagall-kunstwerk. In ‘verdichte vorm’ zegt hij wat hij kwijt wil, het is hem uit het hart gegrepen, zonder opsmuk, zonder pose. Het is het resultaat van veel wikken en wegen, zelfs de kleinste gedachte staat op de goede plaats. Zulke teksten van Marc Chagall zijn uiterst zeldzaam, vergelijkbaar met de ‘gedichten’ die hij puur alleen voor zichzelf schreef. Het is niet zonder oorzaak dat deze rede niet in het boek van Leymarie is opgenomen.

 

meer lezen 0 Berichten

De klokken van Chagall - Na zestig jaren 2017 | 2018

Chagall Research Centre Wuyt presenteert op woensdag 8 februari 2017, in Museum Meermanno te Den Haag, het boek ‘De klokken van Chagall – na zestig jaren’. Er verschijnt ook een luxe uitgave (oplage 40 stuks) met daarin een origineel Kwadraatblad uit 1956 dat een litho van Marc Chagall (1887 – 1985) bevat. De boekpresentatie is tevens het startschot voor de gelijknamige reizende expositie.

 

Al Chagall's litho’s van na zijn terugkeer aan het einde van WOII uit de Verenigde Staten zijn gedrukt in Parijs. Hierop bestaat één uitzondering: litho M.112 uit 1956, gedrukt bij steendrukkerij de Jong & Co in Hilversum en verschenen in het kwadraatblad “De klokken van Chagall” van de hand van Bernard Majorick (pseudoniem van J.J. Beljon). De uitgave van de kwadraatbladen is een initiatief van Pieter Brattinga. 

 

De reeks kwadraatbladen (1955 – 1974) is tot op de dag van vandaag zeer geliefd en er is nog veel bewondering voor de uitmuntende techniek en originele onderwerpen van de Kwadraatbladen. Met het zevende Kwadraatblad ‘De klokken van Chagall’ worden in 1957 de bladen definitief op de kaart gezet. Elk Kwadraatblad kent zijn eigen ontstaansgeschiedenis. Het verhaal rond “De Klokken van Chagall” is illustratief voor het idealisme en het enthousiasme van Brattinga en zijn medewerkers.

 

Het nieuwe boek “De klokken van Chagall - na zestig jaren” bestaat uit het oorspronkelijke essay “De klokken van Chagall” van Joop Beljon (1922 –2002). Ook bevat het boek een artikel van Annette Brattinga over de reis van Brattinga, Beljon en Van der Elsken naar Chagall in Frankrijk in 1956. Het Research Centre verzorgt artikelen over de Kwadraatbladen in het algemeen en over een “Terugblik na zestig jaren” over het gebruik van de klok (en het begrip ‘tijd’) in het werk van Chagall.

 

Reizende expositie

Na de boekpresentatie in Museum Meermanno op 8 februari 2017 wordt de reeks exposities op 1 maart geopend in Museum Elburg. Er wordt voornamelijk grafisch werk van Chagall en materiaal over de Kwadraatbladen getoond. Hierna is de tentoonstelling te zien op de volgende locaties:

 

Expositieplekken 

Elburg              1 maart -   8 april 2017                           Museum Elburg 

Zaandam        12 april -21 mei 2017                                Westzijderkerk Zaandam

Enschede       23 mei -2 juli 2017                                    Synagoge van Enschede                           

Sint Laurens   4 juli - 6 augustus 2017                         Boerderijgalerie 'De osseberg'

Doesburg        8 augustus - 10 september 2017         Grote of Martinikerk 

Bennekom      12 september - 15 oktober 2017          De Maria Virgo Reginakerk 

Veenklooster 17 oktober - 28 oktober 2017              Galerie De Kuiperij

Joure                21 november - 31 december 2017        Museum Joure

Oegstgeest    4 februari - 4 maart 2018                     Regenboogkerk

Maastricht       6 maart - 8 april 2018                           Galerie Karavanserai

Zuidlaren      15 april - 13 mei 2018                                Synagoge Zuidlaren

Amsterdam    15 mei - 18 juni 2018                               Afsluiting

 

 

Aanvullende informatie is verkrijgbaar bij het Chagall Research Centre Wuyt

info@chagall.nl | +31 (0)20 73 72 739 of +31 (0)20 62 43 892



Chagall Galerie Wuyt

Erik de Wolf BSc - Gallery-owner   

Spiegelgracht 32

1017 JS Amsterdam

+31(0)642 694 446   

galerie@chagall.nl

 

Chagall Research Centre Wuyt

drs Pieter Zuidema M.A. - CRC-director   

Lange Leidsedwarsstraat 143 (bg) 

1017 NK  Amsterdam

+31 (0)20 73 72 739  

+31 (0)624 105 863 

info@chagall.nl